رَقیب و عَتید اسم دو فرشته تالیف کننده ایفا بشر میباشد. این دو اسم برگرفته از آیه ۱۸ سوره ق «ما یلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ»[یادداشت ۱] میباشد. بر پایه ی برخی احادیث، حریف بر کتف راست شخص مولف شغل های نیک و عتید بر کتف چپ مولف گناهان میباشند. این دو فرشته در هنگام مرگ بر بشر ظواهر گردیده و در قیامت بر اجرا وی سند میدهند. قرآن با تعابیر مانند «رُسُل»، «کِرامَاً کاتِدر میانَ» و «حافظین» نیز از این ملائکه خاطر آدرس مسجد توفیق مشهد نموده است.
معنای حریف و عتید
«حریف»؛ به معنای مراقب و «عتید» به معنای کسی میباشد که مهیای اجرا شغل میباشد.[۱] طبرسی گوید: حریف یعنی حافظی که هیچ چیز از وی پوشیده وجود ندارد، بدین ترتیب منظور از حریف در آیه، یعنی حافظ و ضابط ایفا و گفتار، و عتید یعنی مهیا و حاضر، و خواسته حافظانی میباشد که فراهم تصویب رزرو مسجد توفیق مشهد ایفااند.[۲]
او در تعبیر و تفسیر مجمع البیان و علامه طباطبایی در تعبیر المیزان معتقدند حریف و عتید اسم دو فرشته وجود ندارد، بلکه دو صفت میباشند که به معنای محافظت و مراقبت، و شاهد و فراهم می باشند.[۳]او درالمیزان تصریح کرده که از آیه بیشتراز این فهمیده نمیشود که حریف عتید که مختلف میباشند و مراقب اجرا وی می باشند البته این که فرشتهاند یا این که فرشته و شیطاناند دلالتی از آیه بر هیچ یک از دو احتمال نیست وآیه قابل تطابق بر هر دو میباشد. [۴] هر انسانی دو فرشته منحصربهفرد خویش دارااست. بعضا با اعتنا به حدیثی از امام درستگو(ع)[یادداشت ۲] ملائکه روز را غیر از ملائکه شب شماره مسجد توفیق مشهد دانستهاند.[۵]
در آیهها قرآن از این دو فرشته با عنوان ها «مُتَلَقِّیان» و «کِرامَاً کاتِدربینَ» و «رُسُل» نیز حافظه گردیده است. ضمن حریف و عتید ملائکه دیگری نیز در کنار آدم قرار دارا هستند که اورا تا هنگام مرگ در مقابل برخی دامهای شیطان و اسیب اکثری از حادثه ها محافظت مسجد طالقانی مشهد مینمایند.[۶]
دو فرشته مُتَلَقّی
گروهی از مفسّران معتقدند که «حریف» و «عتید»، به عبارتی دو فرشتهای می باشند که در آیه «إِذْ یتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْیمِینِ وَ عَنِ الشِّمَالِ قَعِیدٌ»[یادداشت ۳] تحت عنوان «متلقیان»، از آنها خاطر گردیدهاست. فرشته سمت راست، نامش «حریف» و تالیف کننده شغل های عالی میباشد و فرشته سمت چپ، نامش «عتید» و مولف شغل های بد میباشد.[۷]
سید محمدحسین حسینی تهرانی اعتقاد دارد زیرا ملائکه دنیوی نیستند، جای ْ موردنیاز ندارند البته زیرا تعلّقِ به مادّه میگیرند نسبت و اضافهای با مادّه پیدا مینمایند، مانند روح بشر که مادّی وجود ندارد اما بواسطه تعلّق به تن، نسبت خاصّی با تن پیدا مینماید، وارد شدن دو فرشته آسمانی و قرار به دست آوردن بر دو کتف هم نظیر تعلّقِ نفس به تن میباشد و راست و چپ کنایه از روشن بختی و تیره بختی میباشد؛ یعنی آن ملائکه یک کدام از جاری ساختن بهتر را تصویب مینماید و دیگری ایفا بد را ضبط میکند.[۸]
کِرامَاً کاتِدر بینَ و بقیه تعبیرات قرآنی
مفسران «رُسُل» مطرح گردیده در سوره زخرف و «حافِظین» و «کراماً کاتبین» در سوره انفطار را به عبارتی حریف و عتید دانستهاند: أَمْ یحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُم بَلَیٰ وَرُسُلُنَا لَدَیهِمْ یکتُبُونَ (ترجمه:آیا فکرمی کنند ما سر و نجوایشان را نمیشنویم؟ بله، رسولان ما نزد آنان می باشند و مینویسند.)[زخرف–۸۰] وَ إِنَّ عَلَیکمْ لَحَافِظِینَ، کرَامًا کاتِبِینَ، یعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ (ترجمه:بر شما محافظانی گمارده گردیدهاند: کاتبانی بزرگوار، میدانند که شما چه می کنید.)[انفطار–۱۰-۱۲]
این کلمه و واژه قرآنی در ادبیات عموم کشور ایران نیز کاربرد داشته و به طور ضرب المثل «حسابش با کِرامَل الکاتبینه» درآمده میباشد. در ادبیات فارسی نیز از این ملائکه خاطر گردیده که شعر حافظ مثالای از آن میباشد:
تو پنداری که بدگو رفت و جان پیروزی
حسابش با کرام الکاتبین میباشد
مسجد توفیق مشهد؛ معرفی، امکانات و دلیل انتخاب این مسجد برای مراسم مذهبی