(۱۰۰-۱۴۵ق) ملقب به نفس زکیه از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) و اول قیامکننده علوی علیه خلافت بنی عباس میباشد.وی اخوی ادریس بن عبدالله مؤسس حکومت ادریسیان میباشد.بابا او عبدالله محض با نسبت دادن کنیه مهدی به وی، عموم را به بیعت با او دعوت کرد. بنی عباس در صدر با او بیعت کردند؛ ولی بعد از سقوط امویان، اقتدار را به دست گرفته، با نفس زکیه مخالفت کردند. نفس زکیه علیه منصور عباسی قیام کرد اما بهیاور بخش اعظمی از طرفدارانش کشته شد. امام راستگو(ع) با بیعت با نفس زکیه بهتیتر اینکه وی مهدی میباشد، مخالف بود. صاحب و مالک بن انس و ابوحنیفه معتقد بودند وی برای امامت سزاوارتر از منصور عباسی آدرس مسجد توفیق مشهد میباشد.
ولادت و نسب ، ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن ملقب به نفس زکیه، در سال ۱۰۰ قمری متولد شد. پدرش عبدالله فرزند حسن مثنی و نوه امام حسن مجتبی(ع) میباشد. مادرش هند، دختر ابی عبیدة بن عبدالله بن زمعه میباشد. وی اخوی ادریس بن عبدالله، نهادگذار دودمان ادریسیان میباشد[۱] به این دلیل که در کل سلسله والدینش کنیز وجود نداشت و سلسله مادرها او همگی از قریش بودند به وی کنیه مصرح قریش رزرو مسجد توفیق مشهد دادند.[۲]
استدلال ملقب شدن وی به نفس زکیه را به جهت زهدوتقوا و ورع وی دانستهاند بیعت با محمد بن عبدالله ، بعد از قیام یحیی بن زید و شهید شدن او، هوا داران پندار قیام به سیف و بهطورکلی علویان و غیر آنها به سوی محمد بن عبدالله نفس زکیه شتافتند. عبدالله بن حسن، بابا نفس زکیه مشهور به عبدالله محض نزدیک به سال ۱۲۶ق در حوزه ابواء مجاورت مدینه از فامیل و رهروان خویش دعوت کرد تا با پسرش بهتیتر مهدی اهل بیت بیعت نمایند و بخش اعظمی بیعت اورا شماره مسجد توفیق مشهد پذیرفتند.[۴]
برخی از دانشمندان معتقدند دلایلی زیرا تطبیق اسم و نسب و تشابه ظاهری محمد بن عبدالله با احادیث مهدوی فرستاده(ص) در مهدیانگاری نفس زکیه نقش داشت؛[۵] چنانکه همسانسازی رویدادها چهره داده در آن بعد از ظهر با احادیث نمادهای ظهور، بوسیله طرف داران محمد، نیز بیتأثیر مسجد طالقانی مشهد عدم وجود.[۶]
طبق بعضا گزارشها سه اخوی عباسی ابراهیم، سفّاح و منصور[۷] و براساس گزارشهای دیگر صرفا منصور عباسی با نفس زکیه بیعت کردند.[۸] آورده شده صاحب و مالک بن انس و ابوحنیفه امامت محمد نفس زکیه را به جهت تَقُدّم بیعت با وی از امامت منصور عباسی درستخیس میدانستند.[۹]
صرفا مخالفتی که در حادثه بیعت ابواء شکل گرفت، از سوی امام درست گو(ع) بود. مبنی بر بعضا گزارشها مخالفت امام درست گو(ع) به جهت نسبتدادن کنیه مهدی اهل بیت(ع) به محمد بن عبدالله بود؛ چراکه وی معتقد بود اینک وقت ظهور مهدی وجود ندارد و محمد بن عبدالله بههیچ تیتر مهدی که فرستاده(ص) بشارت آن را داده، وجود ندارد.[۱۰]
ادله دیگر مخالفت امام درستگو(ع) آن بود که وی میدانست بنی العباس که برای بیعت با محمد بن عبدالله نفس زکیه آمده بودند، بیعت خویش را با او خواهند ناکامی و مقصود آنان از مجاورت شدن به علویان، خریداری نمودن موضوع چهت نیل خویش به اقتدار بود.[۱۱]
گردآوریای از نویسندگان ضمن برهان در آغاز معتقدند امام راست گو(ع) همانند بابا خویش، امام محمد باقر(ع)، با هر نوع قیام و خروج مخالف بوده و راه و روش تشیع فرهنگی را دنبال مینموده است[۱۲] برخلاف زیدیان و دیگر علویان که مطابق نگرش تشیع سیاسی اخلاق و رفتار میکردند.
اما بعضی گزارشها بیعت نکردن امام درستگو(ع) را تنها به سبب ساز معرفی محمد بن عبدالله بهتیتر مهدی امت دانستهاند و وی با قیام محمد بن عبدالله به عنوانی اقدامی علیه ظلم و ستم و در راستای فرمان به مشهور و نهی از منکر مخالف نبوده میباشد.[۱۳] به هر روی با مخالفت امام راست گو(ع) عکس العمل سزاوارای شکل نگرفت و وی از سوی عبدالله محض؛ بابا محمد، مجرم به حسد شد.[۱۴]
درگذشت
عاقبت با ورود عباسیان به باطن شهر، نبرد بدن به بدن درگرفت و محمد بن عبدالله به دست حمید بن قُحطبه در حوزه «احجار الزیت» مدینه کشته شد.[۱۸] بعداز کشتهشدن، سرش را از بدنش غیر وابسته کرده و در شهرهای متعدد گرداندند و تن او را در بقیع دفن کردند.[۱۹]
ظهور فرقه محمدیه
بعضی نویسندگان ملل و نحل نوشته اند: بعداز کشته شدن نفس زکیه، مغیرة بن سعید عجلی (موسس فرقه غالی مغیریه)[۲۰] و طرفدارانش مدعا شدند، نفس زکیه نمرده میباشد؛ بلکه در کوه حاجر در حیطه نجد در غایب بودن به سرمی پیروزی و ظهور خواهد کرد. این مجموعه به محمدیه معروف بوده و معتقد بودند نفس زکیه مهدی موعود میباشد.[۲۱
قیام نفس زکیه
نوشته ی علمیٔ مهم: قیام نفس زکیه
محمد بن عبدالله نفس زکیه در سال ۱۴۵ق در مدینه بر ضد منصور عباسی قیام کرد.[۱۵] فقها و محدثان مدینه با اینکه بعضی از آنها شیعه نبودند، البته به سبب ساز رفیعتر پی بردن محمد بن عبدالله بر منصور، قانون شکنی از نفس زکیه را روا ندانسته، بیعت با منصور بدون میل را فسخ شمردند.[۱۶]
با لشکرکشی عباسیان به مدینه و محاصره این شهر، بخش اعظمی از عموم به باعث هراس از ادامه محاصره و قحطی از بدور محمد بن عبدالله متفرق شدند.[۱۷]
منابع
ابن خلدون، عبد و بنده الرحمن بن محمد، تاریخ إبن خلدون، متفحص: زکار، سهیل، و شحاده، خلیل، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
ابن طباطبا، دارای اسم و رسم به ابنطقطقی، محمد بن علی، الفخری فی الآداب السلطانیة، به کارایی عبدالقادر، بیروت، دار القلم العربی، ۱۴۱۸ق.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، بازرسی گنج عکاشه، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ ششم، ۱۹۹۲م.
ابو الفرج الاصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، به عملکرد سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفة، بیتا.
برادران، رضا و محمد درستگو گلپور سوته، «مهدیباوری و مؤلفههای آن دربین زیدیان مقارن با ظهور نفس زکیه»، خبرنامه تاریخ فرهنگ وتمدن اسلامی، سال هشتم، شماره ۲۶، فصل بهار ۱۳۹۶ش.
بغدادی، عبدالقاهر بن محمد بن عبدالله، الفرق در بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة، ۱۹۷۷م.
جعفری، حسینمحمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه سید محمدتقی آیتاللهی (شیرازی)، طهران، دفتر کار انتشار فرهنگ و تمدن اسلامی، ۱۳۵۹ش.
جعفریان، پیامبر، تاریخ تشیع در جمهوری اسلامی ایران از شروع تا قرن هفتم هجری، طهران، راس چاپ و تکثیر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ دوم ۱۳۶۹ش.
حسن ابراهیم حسن، تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، طهران، سازمان انتشارات جاویدان، چاپ نهم، ۱۳۷۶ش.
سلاوی، شهاب الدين، الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصی، تحقق: جعفر الناصری/ محمد الناصری، بیجا، دار الكتاب - الدار البيضاء، بیتا.
(۱۰۰-۱۴۵ق) ملقب به نفس زکیه از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) و اول قیامکننده علوی علیه خلافت بنی عباس میباشد.وی اخوی ادریس بن عبدالله مؤسس حکومت ادریسیان میباشد.بابا او عبدالله محض با نسبت دادن کنیه مهدی به وی، عموم را به بیعت با او دعوت کرد. بنی عباس در صدر با او بیعت کردند؛ ولی بعد از سقوط امویان، اقتدار را به دست گرفته، با نفس زکیه مخالفت کردند. نفس زکیه علیه منصور عباسی قیام کرد اما بهیاور بخش اعظمی از طرفدارانش کشته شد. امام راستگو(ع) با بیعت با نفس زکیه بهتیتر اینکه وی مهدی میباشد، مخالف بود. صاحب و مالک بن انس و ابوحنیفه معتقد بودند وی برای امامت سزاوارتر از منصور عباسی آدرس مسجد توفیق مشهد میباشد.
ولادت و نسب ، ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن ملقب به نفس زکیه، در سال ۱۰۰ قمری متولد شد. پدرش عبدالله فرزند حسن مثنی و نوه امام حسن مجتبی(ع) میباشد. مادرش هند، دختر ابی عبیدة بن عبدالله بن زمعه میباشد. وی اخوی ادریس بن عبدالله، نهادگذار دودمان ادریسیان میباشد[۱] به این دلیل که در کل سلسله والدینش کنیز وجود نداشت و سلسله مادرها او همگی از قریش بودند به وی کنیه مصرح قریش رزرو مسجد توفیق مشهد دادند.[۲]
استدلال ملقب شدن وی به نفس زکیه را به جهت زهدوتقوا و ورع وی دانستهاند بیعت با محمد بن عبدالله ، بعد از قیام یحیی بن زید و شهید شدن او، هوا داران پندار قیام به سیف و بهطورکلی علویان و غیر آنها به سوی محمد بن عبدالله نفس زکیه شتافتند. عبدالله بن حسن، بابا نفس زکیه مشهور به عبدالله محض نزدیک به سال ۱۲۶ق در حوزه ابواء مجاورت مدینه از فامیل و رهروان خویش دعوت کرد تا با پسرش بهتیتر مهدی اهل بیت بیعت نمایند و بخش اعظمی بیعت اورا شماره مسجد توفیق مشهد پذیرفتند.[۴]
برخی از دانشمندان معتقدند دلایلی زیرا تطبیق اسم و نسب و تشابه ظاهری محمد بن عبدالله با احادیث مهدوی فرستاده(ص) در مهدیانگاری نفس زکیه نقش داشت؛[۵] چنانکه همسانسازی رویدادها چهره داده در آن بعد از ظهر با احادیث نمادهای ظهور، بوسیله طرف داران محمد، نیز بیتأثیر مسجد طالقانی مشهد عدم وجود.[۶]
طبق بعضا گزارشها سه اخوی عباسی ابراهیم، سفّاح و منصور[۷] و براساس گزارشهای دیگر صرفا منصور عباسی با نفس زکیه بیعت کردند.[۸] آورده شده صاحب و مالک بن انس و ابوحنیفه امامت محمد نفس زکیه را به جهت تَقُدّم بیعت با وی از امامت منصور عباسی درستخیس میدانستند.[۹]
صرفا مخالفتی که در حادثه بیعت ابواء شکل گرفت، از سوی امام درست گو(ع) بود. مبنی بر بعضا گزارشها مخالفت امام درست گو(ع) به جهت نسبتدادن کنیه مهدی اهل بیت(ع) به محمد بن عبدالله بود؛ چراکه وی معتقد بود اینک وقت ظهور مهدی وجود ندارد و محمد بن عبدالله بههیچ تیتر مهدی که فرستاده(ص) بشارت آن را داده، وجود ندارد.[۱۰]
ادله دیگر مخالفت امام درستگو(ع) آن بود که وی میدانست بنی العباس که برای بیعت با محمد بن عبدالله نفس زکیه آمده بودند، بیعت خویش را با او خواهند ناکامی و مقصود آنان از مجاورت شدن به علویان، خریداری نمودن موضوع چهت نیل خویش به اقتدار بود.[۱۱]
گردآوریای از نویسندگان ضمن برهان در آغاز معتقدند امام راست گو(ع) همانند بابا خویش، امام محمد باقر(ع)، با هر نوع قیام و خروج مخالف بوده و راه و روش تشیع فرهنگی را دنبال مینموده است[۱۲] برخلاف زیدیان و دیگر علویان که مطابق نگرش تشیع سیاسی اخلاق و رفتار میکردند.
اما بعضی گزارشها بیعت نکردن امام درستگو(ع) را تنها به سبب ساز معرفی محمد بن عبدالله بهتیتر مهدی امت دانستهاند و وی با قیام محمد بن عبدالله به عنوانی اقدامی علیه ظلم و ستم و در راستای فرمان به مشهور و نهی از منکر مخالف نبوده میباشد.[۱۳] به هر روی با مخالفت امام راست گو(ع) عکس العمل سزاوارای شکل نگرفت و وی از سوی عبدالله محض؛ بابا محمد، مجرم به حسد شد.[۱۴]
درگذشت
عاقبت با ورود عباسیان به باطن شهر، نبرد بدن به بدن درگرفت و محمد بن عبدالله به دست حمید بن قُحطبه در حوزه «احجار الزیت» مدینه کشته شد.[۱۸] بعداز کشتهشدن، سرش را از بدنش غیر وابسته کرده و در شهرهای متعدد گرداندند و تن او را در بقیع دفن کردند.[۱۹]
ظهور فرقه محمدیه
بعضی نویسندگان ملل و نحل نوشته اند: بعداز کشته شدن نفس زکیه، مغیرة بن سعید عجلی (موسس فرقه غالی مغیریه)[۲۰] و طرفدارانش مدعا شدند، نفس زکیه نمرده میباشد؛ بلکه در کوه حاجر در حیطه نجد در غایب بودن به سرمی پیروزی و ظهور خواهد کرد. این مجموعه به محمدیه معروف بوده و معتقد بودند نفس زکیه مهدی موعود میباشد.[۲۱
قیام نفس زکیه
نوشته ی علمیٔ مهم: قیام نفس زکیه
محمد بن عبدالله نفس زکیه در سال ۱۴۵ق در مدینه بر ضد منصور عباسی قیام کرد.[۱۵] فقها و محدثان مدینه با اینکه بعضی از آنها شیعه نبودند، البته به سبب ساز رفیعتر پی بردن محمد بن عبدالله بر منصور، قانون شکنی از نفس زکیه را روا ندانسته، بیعت با منصور بدون میل را فسخ شمردند.[۱۶]
با لشکرکشی عباسیان به مدینه و محاصره این شهر، بخش اعظمی از عموم به باعث هراس از ادامه محاصره و قحطی از بدور محمد بن عبدالله متفرق شدند.[۱۷]
منابع
ابن خلدون، عبد و بنده الرحمن بن محمد، تاریخ إبن خلدون، متفحص: زکار، سهیل، و شحاده، خلیل، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
ابن طباطبا، دارای اسم و رسم به ابنطقطقی، محمد بن علی، الفخری فی الآداب السلطانیة، به کارایی عبدالقادر، بیروت، دار القلم العربی، ۱۴۱۸ق.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، بازرسی گنج عکاشه، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ ششم، ۱۹۹۲م.
ابو الفرج الاصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، به عملکرد سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفة، بیتا.
برادران، رضا و محمد درستگو گلپور سوته، «مهدیباوری و مؤلفههای آن دربین زیدیان مقارن با ظهور نفس زکیه»، خبرنامه تاریخ فرهنگ وتمدن اسلامی، سال هشتم، شماره ۲۶، فصل بهار ۱۳۹۶ش.
بغدادی، عبدالقاهر بن محمد بن عبدالله، الفرق در بین الفرق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة، ۱۹۷۷م.
جعفری، حسینمحمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه سید محمدتقی آیتاللهی (شیرازی)، طهران، دفتر کار انتشار فرهنگ و تمدن اسلامی، ۱۳۵۹ش.
جعفریان، پیامبر، تاریخ تشیع در جمهوری اسلامی ایران از شروع تا قرن هفتم هجری، طهران، راس چاپ و تکثیر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ دوم ۱۳۶۹ش.
حسن ابراهیم حسن، تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، طهران، سازمان انتشارات جاویدان، چاپ نهم، ۱۳۷۶ش.
سلاوی، شهاب الدين، الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصی، تحقق: جعفر الناصری/ محمد الناصری، بیجا، دار الكتاب - الدار البيضاء، بیتا.
مسجد توفیق مشهد؛ معرفی، امکانات و دلیل انتخاب این مسجد برای مراسم مذهبی