مرجع مقالات مسجد توفیق

استادان و شاگردان
مشایخ و اساتید روضه خوان طوسی بسیار بوده‌اند. میرزا حسین نوری در مستدرک وسائل الشیعه[۱۲]، ۳۷ نفر را بیان می‌نماید. عده ای که غالبا او از آن‌ها قصه نقل می‌نماید، آدرس مسجد توفیق مشهد ۵ نفرند:[۱۳]

احمد بن عبدالواحد بن احمد بزاز، دارای اسم و رسم به ابن حاشر و ابن عبدون متوفای ۴۲۳ق. احمد بن محمد بن موسی، دارای شهرت به ابن صلت اهوازی متوفای ۴۰۸ق. حسین بن عبیدالله بن غضائری، متوفای ۴۱۱ق.
روضه خوان ابوالحسین علی بن احمد بن محمد بن ابی‌جید، متوفای بعد از ۴۰۸ق. روضه خوان اثرگذار، رزرو مسجد توفیق مشهد متوفای ۴۱۳ق.
شاگردان بیشتراز ۳۰۰ بدن از مجتهدان شیعه و بخش اعظمی از اهل سنت، از شاگردان روضه خوان طوسی بوده‌اند. اسم بعضا از آن‌ها از این قرار شماره مسجد توفیق مشهد میباشد:[۱۴]

انسان بن یونس بن ابی مهاجر نسیفی
ابوبکر احمد بن حسین بن احمد خزاعی نیشابوری
ابوطالب اسحاق بن محمد بن حسن بن حسین بن محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی.
ابوابراهیم اسماعیل اخوی اسحاق ذکر شده.
ابوالخیر برکة بن محمد بن برکة اسدی
ابوالصلاح تقی بن نجم الدین حلبی
ابوابراهیم جعفر بن علی بن جعفر حسینی
شمس الاسلام حسن بن حسین بن بابویه قمی، مشهور مسجد طالقانی مشهد به حسکا
ابومحمد حسن بن عبدالعزیز بن حسن جبهانی
ابوعلی طوسی، فرزند روضه خوان طوسی
چیره الدین حسین بن فتح واعظ جرجانی
محیی الدین ابوعبدالله حسین بن مظفر بن علی بن حسین حمدانی
ابوالصمصام و ابوالوَضّاح ذوالفقار بن محمد بن محل پرستش حسینی مروزی(احتمالاً از رهروان مذهب شافعی )
زین بن علی بن حسین حسینی
زین بن داعی حسینی
سعد الدین بن براج
ابوالحسن سلیمان بن حسن بن سلمان صهرشتی
شهرآشوب سروی مازندرانی، جد روحانی محمد بن علی مؤلف معالم العلماء و المناقب
صاعد بن ربیعة بن ابی غانم
عبدالجبار بن عبدالله بن علی المقرئ رازی دارای شهرت به موثر
ابوعبدالله عبدالرحمن بن احمد حسینی خزاعی نیشابوری دارای شهرت به موثر
برنده الدین ابوالقاسم عبیدالله بن حسن بن حسین بن بابویه
علی بن عبدالصمد تمیمی سبزواری
غازی بن احمد بن ابی منصور سامانی
کردی بن عکبر بن کردی فارسی
جمال الدین محمد بن ابی القاسم طبری آملی
ابوعبدالله محمد بن احمد بن شهریار خازن غروی
محمد بن حسن فتال نیشابوری، صاحب و مالک روضة الواعظین
ابوالصلت محمد بن عبدالقادر بن محمد
ابوالفتح محمد بن علی کراجکی
ابوجعفر محمد بن علی بن حسن حلبی
ابوعبدالله محمد بن هبة الله الطرابلسی
سید مرتضی ابوالحسن مطهر بن ابی القاسم علی بن ابی الفضل محمد حسینی دیباجی
منتهی بن ابی زید بن کیابکی حسینی جرجانی
منصور بن حسین آبی‌رنگ
ابوابراهیم ناصر بن رضا بن محمد بن عبدالله علوی حسینی.[۱۵]
اثر ها
نوشته‌علمیٔ مهم: اثر ها روحانی طوسی
طوسی اثر ها پرشماری در علم ها اسلامی مانند فقه، حرف، تعبیر و تفسیر، رجال و غیر آن دارااست. برخی اثر ها او از فی مابین رفته میباشد. آقابزرگ تهرانی در پیشگفتار کتاب نهایه فهرستی از اثر ها او را آورده میباشد.[۱۶]

فکر‌ها و مقام فکری و مذهبی
روضه خوان طوسی از سرآمدان مدرسه کلامی عقلگرای بغداد بود[۱۷] و طریق استادان خویش سید مرتضی و روضه خوان اثرگذار را خاطر نشان نمود و به کمال رساند. روضه خوان طوسی در مسئله‌های متفاوت علم ها شرعی به نوشتن کتاب پرداخت و از رهگذر نفوذی که در جامعه علمی شیعه یافت و شاگردان اکثری که تربیت کرد تاثیری دیرپای بر اندیشه علمای شیعه گذارد. اورده شده اجتهاد و عقلگرایی در فقه و عقاید شیعه با سعی‌های روحانی طوسی ، اساتید او و دیگر مجتهدان میان شیعه ها روش چیره شد و به سیطره طریق اخبارگرایی برای یک سری سده نقطه پايان اعطا کرد.[۱۸] او را احیاگر دانش اصول فقه و اجتهاد و اولیه کسی شمرده‌اند که منجر ورود اجتهاد به فقه شیعه شد.[۱۹]

تأسیس حوزه علمیه نجف
نوشته‌علمیٔ اساسی: حوزه علمیه نجف
بعد از حمله ترکان سلجوقی به بغداد و رویدادها بعد از آن مانند حریق‌سوزی در کتابخانه شاپور و جنگ شیعه و سنی در بغداد، روضه خوان به نجف هجرت کرد و عمل علمی خویش را در‌این شهر استارت کرد و حوزه علمیه نجف با همت‌های وی پاگرفت.[۲۰] روضه خوان توانست وضع تحصیلی آشفته و نابسامان نجف را زیر نظم درآورد و رینگ‌های درسی را تشکل بخشد. گردآوری‌ای اندک، از عده ای که یار روضه خوان از بغداد به نجف رفته یا این که شهرتش را شنیده بودند، به وی پیوستند و دیری نپایید که شهر نجف مرکزیت علمی و فکری تشیع را از آن خویش کرد. اما توده‌ای معتقدند قبل از ورود روحانی نیز در نجف رینگ‌های علمی و درسی صورت گرفته بوده میباشد و نقش روحانی تثیبت و نظم‌بخشی به حوزه نجف بوده میباشد.[۲۱]مطهری خلال حمد از کتاب مبسوط روضه خوان طوسی تحت عنوان کتابی تفریعی و اجتهادی او‌را منتفع از موهبت شجاعت عقلی و ادبی دانسته که نیاز بعد از ظهر خود را فهم کرده و با کتابت مبسوط فقه و اجتهاد شیعه را وارد مرحله جدیدی نموده است. [۲۲]

هشام بن عبدالملک (۷۲-۱۲۵ق) دهمی خلیفه اموی و از خاندان قریش که بعد از مرگ یزید بن عبدالملک در سال ۱۰۵ق به خلافت رسید. آورده شده که او امر قتل امام محمدباقر(ع) را در سال ۱۲۴ق صادر آدرس مسجد توفیق مشهد نمود.

هشام ۱۹ سال خلافت کرد و اورده شده که درین برهه زمانی کوشش کرد با اعمال اقداماتی شالوده‌های خلافت بنی‌امیه را سفت نماید. بنابر گزارش‌های تاریخی، جان مسلمانها و به‌خصوص شیعه ها برای وی هیچ ارزشی نداشت و به عذروبهانه‌های متفاوت آن ها را رزرو مسجد توفیق مشهد می‌کشت.

در طی خلافت هشام بن عبدالملک قیام‌های متعددی اعمال شد که مهم ترین آن‌ها قیام زید بن علی بن الحسین(ع) بود و وی در طومار‌ای به والی کوفه نوشت که زید را از کوفه اخراج کرده و اورا بکشد. حادثه اصلی دیگر، متفرق شدن مبلّغان بنی‌عباس در کشور‌های شرقی اسلام، و استارت تکان‌های شیعه‌ها بود که پنهانی کار می‌کردند. در طول هشام، در خراسان بلندمرتبه، فتوحات کبیر‌ای ایفا شد و خوارج هم در قسمتی از مرزوبوم‌های اسلامی شغل شماره مسجد توفیق مشهد می‌کردند.

زندگینامه
هشام بن عبدالملک در اوایل سال ۷۲ق زاده شد.[۱] ابن‌تاثیر زادگاه اورا مدینه و مقریزی آن را دمشق بیان نموده است.[۲]

مادرش او‌را هشام نامید و کنیۀ وی اباولید بود و زیرا چشمش لوچ بود، به هشام اَحْوَل مشهور شد.[۳] او از قبیلۀ قریش، از اعراب عَدنانی و از طایفۀ بنی‌امیه بود.[۴] پدرش عبدالملک بن مروان، پنجمی خلیفۀ اموی، و مادرش عایشه یا این که فاطمه، دختر هاشم بن اسماعیل مخزومی مسجد طالقانی مشهد بود.[۵]

هشام سیزده فرزند از همسران و کنیزان خویش داشت که ده پسر و سه دختر بودند.[۶] وی محمد بن مسلم بن شهاب زُهَری را به‌تیتر آموزگار برای فرزندانش گزینش کرده بود.[۷]

هشام بن عبدالملک بر تاثیر بیماری در ۶ ربیع‌الثانی سال ۱۲۵ق در رُصافه شام از عالم رفت. وی هنگام فوت ۵۳ سال داشت و بازه زمانی حکومت وی ۱۹ سال و ۷ ماه و ۲۱ روز بود.[۸]

خلافت
بنی امیه
حاکمان
تیتر عصرٔ سلطنت
معاویه بن ابی سفیان ۴۱-۶۰
یزید بن معاویه ۶۰-۶۴
معاویة بن یزید ۶۴-۶۴
مروان بن حکم ۶۴-۶۵
عبدالملک بن مروان ۶۵-۸۶
ولید بن عبدالملک ۸۶-۹۶
سلیمان بن عبدالملک ۹۶-۹۹
قدمت بن عبدالعزیز ۹۹-۱۰۱
یزید بن عبدالملک ۱۰۱-۱۰۵
هشام بن عبدالملک ۱۰۵-۱۲۵
ولید بن یزید ۱۲۵-۱۲۶
یزید بن ولید ۱۲۶-۱۲۶
ابراهیم بن الولید ۱۲۶-۱۲۷
مروان بن محمد ۱۲۷-۱۳۲
وزیر ها و امرای سرشناس
مغیرة بن شعبه ثقفی • زیاد بن ابیه • عمرو عاص • مسلم بن عقبه مری • عبیدالله بن زیاد • حجاج بن یوسف ثقفی
رویدادهای اصلی
صلح امام حسن • حادثه عاشورا • رخداد حره • حریق‌زدن کعبه • قیام مختار
نبو
هشام بعد از مرگ یزید بن عبدالملک در شعبان سال ۱۰۵ق، در ۳۴ سالگی به خلافت رسید.[۹] زمانی خبر خلافت به وی رسید، در روستایی به اسم رُصافه بود و از آنجا به دمشق رفت و در نخستین ماه رمضان سال ۱۰۵ق، عموم با وی برای خلافت بیعت کردند.[۱۰]

اورده شده که هشام بن عبدالملک کارایی کرد توشه دیگر مبنا‌های خلافت بنی‌امیه را پایدار نماید؛ مورخان نوشته‌اند که هشام طرز به طور تقریبً اثبات خلافت بنی‌امیه را در برکنار و نصب والیان در مناطقی زیرا عراق و خراسان در پیش گرفت که مقصود کلی آن ساخت توازن قوا بین قبایل حریف یمانی و قیسی بود.[۱۱] هشام مدتی نسبتاً زمان بر خلافت کرد و بیان شده که برای رونق اقتصادی و ساخت انضباط دیوانی کارایی متعددی کرد، تا آنجا که ابعاد منصور عباسی و بعضا دیگر از عباسیان از طریق هشام تبعیت می‌کردند.[۱۲] نقل شده که هشام هر مردی از بنی‌مروان را که مقرری اخذ میکرد، به نبرد می‌ارسال کرد.[۱۳]

کیفیت کردار هشام با امامان معصوم(ع)
هشام معاصر ۳ بدن از امامان شیعه(ع) بوده میباشد:

امام سجاد(ع)
بنابر آنچه در کتاب الاختصاص روضه خوان موثر آمده، هشام بن عبدالملک در عصر خلافت پدرش (۲۶-۸۶ق)، برای اجرا حجّ به طواف کعبه رفت و به‌عامل سروصدا جمعیت نتوانست استلام حجر را ایفا دهد، ولی در به عبارتی اکنون، علی بن حسین(ع) وارد مسجدالحرام شد و زمانی به‌سوی حجرالاسود رفت، عموم خویش به وی احترام کرده و از رمز راهش کنار رفتند تا بتواند حجرالاسود را لمس نماید.[۱۴] به‌گفته ابن‌شهرآشوب در کتاب مناقب آل‌ابیطالب، هشام از دیدن این چشم انداز خیلی اندوهگین شد و در جواب به یکی شامیان که پرسید وی چه کسی است، با آنکه علی بن حسین را می‌آشنایی، ذکر کرد «اورا نمی‌شناسم».[۱۵]

نقل شده که فرزدق در به عبارتی جا حاضر بود و اذعان کرد اینجانب او‌را میشناسم و قصیده‌ای در وصف امام سجاد(ع) سرود و این فعالیت موجب غم هشام بن عبدالملک شد و به انقطاع دستمزد ماهیانه فرزدق و زندانی شدنش در مکانی در میان مکه و مدینه، مشهور به (عسفان)، انجامید.[۱۶]

امام باقر و امام راستگو(ع)
چنانکه در کتاب دلائل الامامه آمده میباشد، هشام بن عبدالملک در طی خلافت خویش همواره از محبوبیت امام باقر(ع) میان عموم میترسید و همت می کرد بازدارنده توسعه و گسترش نفوذ او خواهد شد.[۱۷] بنابر نقل طبری، سخنان امام درست گو(ع) درباره فضیلت و امامت اهل بیت که در روز ها حج جاری ساختن شد، بدان انجامید که هشام بعد از رجوع و برگشت به پایتخت خویش، دمشق، به قاضی مدینه دستورداد امام باقر(ع) و فرزندش جعفر بن محمد را روانه شام نماید.[۱۸]

طبری، تالیف کننده کتاب دلائل الامامه، گفته میباشد که هشام زیرا به‌نیکی می‌دانست که درصورتی که از راه و روش مناظره وارد گردد، هیچکدام از درباریان وی اقتدار مناظره با امام باقر(ع) را ندارند،[۱۹] تصمیم گرفت مسابقه تیراندازی ترتیب دهد تا او را در آن مسابقه ناکامی بدهد، البته در آن مسابقه نیز نتوانست به غرض خویش رسد.[۲۰] آورده شده که هشام بن عبدالملک بعد از باخت در آن مسابقه، امام باقر(ع) و فرزندش را در موضع منحصربه‌فرد کنار خویش مکان اعطا کرد، آنان را احترام کرد و به امام پنجم شیعه‌ها اعلام‌کرد: قریش از پرتو وجود تو لایق سروری بر عرب و فارس میباشد.[۲۱]

غزوه خَیْبَر از غزوات رسول اکرم(ص) موازی یهودیان ناحیه خیبر که در ماه محرم سال ۷ هجری قمری استارت شد و در ماه صفر با برد مسلمانها نقطه پايان یافت. رشادت‌های حضرت علی (ع) در فتح برخی قلعه‌های خیبر، از نکات اساسی این غزوه آدرس مسجد توفیق مشهد میباشد.

صورت‌گیری این پیکار به‌این منجر بود که یهودیان خیبر به یهودیان اخراج‌گردیده از مدینه پشتیبانی دادند و بعضا از قبایل عرب را برای پیکار با مسلمان ها تحریک کردند. مسلمان ها درین نزاع غالب شدند و بنابر صلحنامه‌ای قرار شد جنگجویان یهودی با زن و فرزند حوزه‌ خیبر را شکاف نمایند. ولی به درخواست مجدد یهودیان، فرستاده به آن‌ها اذن بخشید در حیطه خیبر بمانند و زراعت نمایند و نیمی از جنس را رزرو مسجد توفیق مشهد بردارند.

وضعیت خیبر
نوشته‌علمیٔ اساسی: خیبر
حیطه خیبر امروزه در ۱۶۵ کیلومتری شمال مدینه در جاده منتهی به شام (جاده تبوک) واقع و راس آن شهر الشُرَیف میباشد. این ناحیه شامل دسته روستاها و مزارع سرسبزی میباشد که در واحه‌ای[یادداشت ۱] به همین اسم (خیبر) در سنگستانی به طول حدود ۸۵۴ متر از سطح دریا قرار دارا هستند. خیبر دره‌ها و وادی‌های تبارک و آب، زراعت و جمعیت فراوان داراست و مال عمده آن خرماست که از دیرباز به آن دارای اسم و رسم بوده میباشد. ساکنان خیبر بیشتر از خویشان عنزه‌‎اند، که در روستای سُریر و سراسر وادی غَرَس [فامیل] بَنی‌رَشید معاش شماره مسجد توفیق مشهد می‌نمایند.[۱]

مسئله‌های مبارزه
تاریخ صدر اسلام
شخصیت‌ها
فرستاده اسلام(ص) • ابوطالب • حضرت خدیجه(س) • حضرت علی (ع) • حضرت فاطمه(س) • حمزة بن عبدالمطلب • سلمان فارسی • ابوذر غفاری • مقداد بن عمرو • جعفر بن ابی‌طالب • بلال حبشی • ابوبکر • قدمت بن خطاب • عثمان بن عفان • مسجد طالقانی مشهد صحابه
نبرد‌ها
غزوه‌ها و سریه‌ها
نبرد بدر • نبرد احد• غزوه بنی‌نضیر • غزوه خندق • غزوه بنی‌قریظه • صلح حدیبیه • غزوه خیبر • فتح مکه • غزوه تبوک • بقیه غزوه‌ها • سریه‌ها
شهرها و جای ‌ها
مکه• شعب ابی‌طالب • مدینه• طائف • مسجد قبا • مسجدالنبی • سقیفه بنی‌ساعده • خیبر • گورستان بقیع
حادثه ها
بعثت • مسافرت به حبشه • لیلة المبیت • سفر به مدینه • صلح حدیبیه • حجة الوداع • حادثه غدیر • سقیفه • سپاه اسامه
مفاهیم مرتبط
اسلام• انصار • مهاجرین • تشیع • حج • قریش • بنی‌هاشم • بنی امیه • نا‌آگاهی
نبو
در سال چهارم، بعداز آنکه رسول اسلام یهودیان بنی نضیر را به باعث مکر از مدینه خارج راند، بعضی از آنها برای مثال حیی بن اخطب، درود بن ابی الحقیق و کنانة بن ربیع بن ابی الحقیق روانه خیبر شدند. آن ها سال سپس به مکه رفتند و قریش را به مبارزه با رسول برانگیختند. [۲]به این سیرتکامل خیبر کانون خطر و خیانت بر ضد امت نوپای اسلامی شد. [۳] در شعبان سال ششم نیز زیرا رسول خبر یافت که بستگان بنی سعد بن دیده نشده، از همسایگان عرب خیبر، برای مدد کردن یهودیان خیبر انباشته شده‌اند، حضرت علی علیه السلام را با گروهی به سوی آن ها ارسال کرد. با حمله آن حضرت، معاند گریخت و غنایمی به دست مسلمانها زمین‌خورد. همینطور در رمضان به عبارتی سال، در سریه‌‎ای به فرماندهی عبدالله بن عتیک، درود بن ابی الحقیق به جرم برانگیختن احزاب بر ضد نبی و مسلمانها به قتل رسید. در همین مجال، عبدالله بن رواحه در مأموریتی به خیبر، به امر نبی به تفحص درباره اوضاع و احوال یهودیان پرداخت. [۴]

بعداز آن، یهودیان خیبر اُسَیر بن زارِم/ یُسَیر بن رِزام را به امارت برگزیدند و وی در تحریک قبایل عرب همانند غَطَفان، برای نزاع با نبی کوشید و با کمک آنها قصد داشت به مدینه حمله نماید. از این رو نبی در شوال سال ۶ق، توشه دیگر عبدالله بن رواحه را با گروهی به خیبر ارسال کرد که در سود آن اُسَیر و عده ای از یهودیانِ یاور وی کشته شدند.[۵]

ضمن این‌ها، بعداز اخراج یهودیان بنی قریظه از مدینه و برقراری متانت و منعقد معاهده در میان بقیه یهودیان مدینه با رسول، یهودیان خیبر، که سران بنی نضیر میان آنان معاش می‌کردند به‌دنبال انتقام جویی از فرستاده بودند و اموال خویش را برای برانگیختن اعراب هم محلی برای مثال خویشاوندان نیرومند غطفان هزینه می‌کردند تا آن‌ها‌را بر ضد مسلمانها با خویش متحد سازند. این سبب ساز کافی بود تا رسول به مسافت پاره ای از صلح حدیبیه به خیبر حمله نماید. [۶]

فرصت غزوه خیبر
به نقل از ابن هشام رسول اکرم(ص) در اوایل محرم سال هفتم روانه خیبر شد[۷] و در ماه صفر آنجا را فتح کرد[۸] تاریخ فتح خیبر ۲۴ رجب سال ۷ق نام برده میباشد.[۹]

جانشین رسول در مدینه
فرستاده، سباع بن عرفطه غفاری یا این که ابوذر غفاری را[۱۰] در مدینه جانشین خویش کرد و درفش پیکار را که به رنگ سپید بود به دست علی علیه السلام سپرد. [۱۱] و آن حضرت را فرمانده سپاه پیشاهنگ خویش قرار اعطا کرد. [۱۲]

راشد الدین سنان
مشهورترین رهبر نزاری شام راشد الدین سنان پر اسم و رسم به روحانی الجبل بود. سنان هم‌زمان با حسن علی ذکره درود بر شام غلبه داشت و زمان قیامت را در شام به تقلید از حسن اعلام‌کرد. راشد الدین از رهبران حاذق نزاریان بود. عصر وی با فرصت توان یابی صلاح الدین ایوبی به طور همزمان میباشد که به دشمنی با اسماعیلیه پرداخت و به قلاع آنها حمله پیروزی. بنابر بعضی از گزارش‌ها راشد الدین سنان در زمان رهبری خویش از پیروی الموت دست کشیده بود و به استقلال در شام حکم آدرس مسجد توفیق مشهد می راند.

این شرایط بعداز مرگ سنان (در سال ۵۸۸) ادامه نیافت و جانشینانش به تقلید از الموت ادامه دادند و وقتی که جلال الدین حسن سوم به دین اهل سنت برگشت، انان نیز در شام با خلیفه بغداد مجاورت شدند. نزاریان شام به واسطه کشتن تنی چند از فرماندهان صلیبی مسیحی نیز شهرتی به دست آوردند و بخصوص نزد اروپاییان شناخته شدند. برای مثال مهمترین این اشخاص مارکی کنراد مونتفراتی بود که در حین سنان رزرو مسجد توفیق مشهد کشته شد.[۳۶]

توان نزاریان شام با وصال مغولان به‌این مرزو بوم و اقتدار یابی مملوکیان از دربین رفت. نزاریان نخست بر ضد مغولان با بیبرس شاه مملوکی مصر متحد شدند ولی پس از مدتی ناچار به تایید اقتدار ممالیک شدند و قلعه‌های خویش را از دست شماره مسجد توفیق مشهد دادند.[۳۷]

نزاریان بعداز فروپاشی الموت

قلعه مصیاف از قلعه‌های تاریخی نزاریان در سوریه
پس از تصرف الموت، اکثری از اسماعیلیان کشته شدند؛ البته گردآوری‌ای از آن ها با رعایت تقیه به معاش خویش ادامه دادند؛ از این رو خبر‌ها متعددی درباره جامعه ها نزاری در دو قرن پس از حمله مغول در مشت وجود ندارد. در منابع متاخر گزارشاتی درباره سلسله امامان نزاری تصویب گردیده و نسب آنها‌را تا امروز رسانده‌اند. بعداز قتل خورشاه، امامت نزاریان به پسرش شمس‌الدین محمد رسید ‌و به تبریز رفت. یعد از وی اختلافی بر رمز جانشینی وی رویداد. جمع‌ای طرفدار امامت برادرش بازهد فرمانروا شدند و دسته بیشتری امامت فرزند محمد، قاسم پاد شاه را پذیرفتند و بدین ترتیب انشقاق خداترس شاهی – قاسم شاهی فی مابین اسماعیله ساخت و ساز شد. علاقه مندان خداترس فرمانروا، تا سال ۹۵۰ به حیات خویش ادامه دادند و امام آخرشان، طاهر فرمانروا بود که فرزندی نداشت و آن ها پس از وفات وی یا این که به قاسم شاهیان پیوستند و مطابق برخی احادیث هنوز توده‌ای از آن‌ها به حیات خویش ادامه مسجد طالقانی مشهد میدهند.[۳۸]

مرمت دعوت در انجدان
یکسری نسل از امامان نزاری از نسل قاسم سلطان، در شهر بابک کرمان معاش می‌کردند و در اواخر قرن نهم هجری به انجدان، شهری در اطراف محله ها منتقل شدند. در عصر حضور امامان نزاری در انجدان، آن ها به کار‌های خویش جنبه علنی بیشتری دادند و شغل‌های جدید‌ای را برای نفوذ در تیم‌های اسماعیلی در بخش ها دیگر دنیا اسلام شروع کردند[۳۹] و داعیانی به شهرهای متفاوت ارسال کردند.[۴۰] آنها همینطور در‌این روزگار با شاهان و سلاطین رابطه قربت پیدا کردند و از این طرز به توان اجتماعی و سیاسی خویش اضافه کردند. برای مثال امامان نزاری با شاهان صفوی رابطه خیر و خوبی داشتند و ابعاد به افشاریه و زندیه و قاجار نیز مجاورت بودند و پیوندهای خانوادگی با شاهان برقرار کردند و از سوی آن ها به امارت رسیدند.[۴۱]

آقاخانیان
نوشته‌علمیٔ اساسی: آقاخانیه
بعد از مدتی یکی امامان به اسم نزار توشه دیگر پایگاه خویش را به کرمان و شهر بابک جابجایی بخشید. ابو الحسن علی امام وقت نزاریان از سوی کریم و مهربان خان زند حکم کننده کرمان شد. حسن علی پادشاه امام چهل و ششم نزاریان با قاجاریان روابطی حسنه داشت و دختر فتحلی پاد شاه را به همسری خویش داشت و از سلطان قاجار کنیه آقاخان گرفت و حکم دهنده کرمان شد. البته بعد از مدتی از عمل عزل شد و بعداز باخت در کودتا بر قاجاریه به افغانستان گریخت و زیر هواخواهی دولت انگلستان قرار گرفت و به بمبئی رفت و در آنجا معاش کرد و به سال ۱۲۹۸ قمری وفات یافت.[۴۲]

از این پس امامان نزاری کنیه آقاخان گرفتند. پس از آقاخان نخستین پسرش علی پادشاه با کنیه آقاخان دوم به امامت رسید. محمد فرمان روا، با کنیه آقاخان سوم در سال ۱۳۰۳قمری به امامت رسید. وی کار‌های سیاسی در هند داشت و مسئولیت‌هایی را در مسلم لیگ بر ذمه گرفت. محمدشاه در صحنه جهانی نیز شخص شناخته گردیده‌ای بود و در سال ۱۹۳۷ قمری به سر کردگی مجمع همگانی جامعه ملل تعیین شد. وی در مبارزه جهانی دوم به نگهبانی از دولت انگلیس پرداخت. آقا خان سوم در سال‌های در آغاز سده بیستم میلادی محل معاش خویش را به اروپا منتقل کرد و در سال ۱۹۵۷ میلادی درگذشت.[۴۳] بعد از درگذشت آقاخان سوم و طبق وصیت وی، نوه‌اش مهربان‌ با کنیه آقاخان چهارم (درگذشت ۲۰۲۵م) چهل‌ونهمین امام نزاریان شد.[۴۴]

مَذهَبِ جَعفَری مذهب شیعه اثنی عشری میباشد که استحکام و توسعه و گسترش آن بیشتر بر شالوده معارف رسیده از امام جعفر درستگو(ع) شکل گرفت. مذهب شیعه در طی حیات امام درست گو(ع) نیز مذهب جعفری خوانده آدرس مسجد توفیق مشهد می‌گردیده‌است.

به طور همزمان با زوال حکومت مروانیان عموم آزادانه به امام راستگو(ع) مراجعه و جواب سؤالات شرعی و غیرفقهی خویش را اخذ می‌کردند؛ چنانکه ابن حجر هیتمی، دانا شافعی قرن دهم قمری، گفته میباشد که عموم آنچنان از دانش وی سود بردند که شهرت‌اش به همگی شهرها رزرو مسجد توفیق مشهد رسید.

توسعه و گسترش مذهب شیعه
مذهب شیعه از آن رو مذهب جعفری خوانده می گردد که استحکام محور‌ها، توسعه مدرسه و همینطور رویش فقه شیعه، بیشتر در عصر امام جعفر درست گو بوده میباشد.[۱] با این درحال حاضر، مذهب شیعه، در صورت‌گیری و تداوم خویش، همواره وام دار رسول(ص) و دوازده امام، از امام علی(ع) تا امام مجال(عج) شماره مسجد توفیق مشهد بوده میباشد.[۲]

ماجرا‌های بسیار متعددی از امام درست گو(ع) درباره مسائل متفاوت شرعی و کلامی نقل شد‌ه‌است.[۳] چنانکه ابن حجر هیتمی، فقید شافعی قرن دهم هجری قمری نوشته میباشد، عموم آنچنان از دانش وی سود کرده‌اند که شهرت جعفر بن محمد به کلیه شهرها رسید.[۴] عالمان پر رنگ‌ای مانند یحیی بن سعید، ابن جریح، صاحب، سفیان بن عیینه، سفیان ثوری، ابوحنیفه، شعبه و ایوب سختیانی از وی قصه مسجد طالقانی مشهد کرده‌اند.[۵]

به اعتقاد احمد پاکتچی، منتسب کردن مذهب شیعه به امام جعفر درستگو(ع)، به جهت قوانینی بوده میباشد که او در آن معاش می‌کرده که مذهبها و مکاتب متعدد ظهور می‌کرده‌اند و متداول‌ترین طریق برای متمایز کردن مذهبها از یکدیگر، انتساب آنان به عده ای بوده میباشد که یا این که بنیانگذار آن بوده‌اند، یا این که در پیشرفت آن کوشیده‌اند.[۶] او از شواهدی صحبت گفته میباشد که در حین حیات امام درست گو نیز تیتر مذهب جعفری برای مذهب شیعه به فعالیت می‌رفته میباشد.[۷][یادداشت ۱]

حالت مطلوب سیاسی
روزگار معاش امام درستگو(ع)، مصادف با ضعیف شدن و بعد از آن درهم ریختن حکومت مروانیان بود و ضمن آماده شدن دسترسی آزادانه‌خیس عموم به امام درستگو، تیم‌هایی علیه حاکمان بوجود آمد، قیام‌های فقاهتی چهره بخشید و همینطور قابلیت گفت و گو‌های علمی در شاخه‌های متعدد آماده شد.[۸] درپی همین تغییر تحول حالت حکومت و ضعیف شدن آن، عموم توانستند با مراجعه به امام راست گو، جواب مسائل دینی و غیر دینی خویش را از او بخواهند.[۹]

گشایش ذکر شده، تا حدودی در زمانه امام باقر(ع) نیز پدید آمده بود؛ با این حالا، جعفر شهیدی، تاریخ‌نگار(۱۳۸۶ش.) زمان امامت امام راست گو(ع)، از ۱۱۴ تا ۱۴۸ قمری را بعد از ظهر تکثیر فقه آل محمد یا این که به تعبیروتفسیر دیگر، زمانه یاد دادن و درس دادن فقه جعفری دانسته میباشد. به اطمینان او، در امسال‌ها مدینه فیس دیگری یافته بود.[۱۰]

به اعتقادوباور بعضا پژوهشگران قدم ابتدا در ثبت مبانی شیعه بعد از امیرالمؤمنین(ع) به وسیله امام حسین(ع) در قیام عاشورا برداشته شد و قدم دوم را امام راست گو(ع) برداشت و مدرسه شیعه را در قبال مکاتب ساختگی امویان و عباسیان نهاد بنیان و تفسیری جامع ازخدا، ارتباط عموم با وی و آدمِ متبوع اسلام ارائه بخشید و به تبیین اعتقادات عقلانى، اصول اخلاقی و دستور کار هاى فردى واجتماعى (فقه) پرداخت و فیض اش اینگونه شد که تشیع داراى شناسنامه رسمى شوید و مذهب شیعه به اسم وی مزین شد.[مستلزم منبع][۱۱][یادداشت ۲]

استیناف بیشتر
شهیدی، سیدجعفر، زندگانی امام درست گو جعفر بن محمد(ع) ، طهران، محل کار تکثیر تمدن اسلامی، ۱۳۸۴ش.
شیعه علوی، مذهب جعفری نوشته سید محمد ضیاء‌آبادی، تکثیر موسسه بنیاد خیریه الزهرا (س) ، طهران، ۱۳۹۸ش. [۱۳]
صفیر هدایت، چرا تیتر مذهب ما جعفری میباشد؟ نوشته سید محمد ضیاء آبادی، انتشار موسسه بنیاد خیریه الزهرا (س) طهران، ۱۳۸۹ش. [۱۴]
تهرانی در الذریعه کتاب‌هایی را به لهجه‌های متفاوت(فارسی، اردو ، عربی) در باره مذهب جعفری معرفی نموده است مانند:الصدرية که کتابی میباشد به لهجه فارسی در پوسته مثنوی در باره اصول آیین و ثابت مذهب حق جعفری. نوشه میرزا علی اکبر صدر الاسلام همدانی متخلص به دبیر. [۱۵][یادداشت ۳] رساله در حقانیت مذهب جعفری [۱۷] کتابی بنام بخش كلثوم‌ یا این که کلثوم کی به گویش گجراتی در ثابت مذهب جعفری در پوسته کتاب داستان و روایت نوشته حاج غلام علی بهاونگری. [۱۸]

اسماعیلیه از فرقه‌های شیعه که پس از امام راست گو(ع) به امامت فرزندش اسماعیل یا این که نواده‌اش محمد بن اسماعیل اعتقادوباور پیدا کردند. اسماعیلیه به اسم‌های مختلفی زیرا باطنیه و تعلیمیه نیز خوانده گردیده است. این مذهب به جهت اعتقادوباور به طلاق در بین ظواهر و درونِ مجموعِ آیه‌ها قرآن و همگی تعالیم شرعی زیرمجموعه مذهب ها باطنی اسلامی قرار آدرس مسجد توفیق مشهد گرفته میباشد.

اسماعیلیان در عصر‌هایی توانستند به حکومت دست پیدا نمایند؛ حکومت فاطمیان در مصر و حکومت اسماعیلیان نزاری در کشور‌ایران مثلا این حکومت‌ها می‌باشند. امروزه، اسماعیلیانی که‌ عمدتاً به‌ شاخه نزاری این‌ فرقه‌ وابستگی‌ دارا هستند، در بیش‌ از ۲۵ مرز و بوم در مجموعه کشور ها‌های متعدد رزرو مسجد توفیق مشهد متفرق‌اند.

نقل شده که ابوالخطاب محمد بن ابی‌زینب یا این که مقلاص بن ابی‌الخطاب در منابع اسماعیلیه به‌تیتر فردی خاطر گردیده که در ثبت امامت اسماعیل نقش داشته میباشد. گستردن عقاید ابوالخطاب در ام‌الکتاب مذکور، که به‌تیتر کتاب سِرّی اسماعیلیان شماره مسجد توفیق مشهد میباشد.

مقام و مداقه
اسماعیلیه، از فرقه‌های اصلی مذهب شیعه که اورده شده بعد از شیعه امامیه، بیشترین تعداد رهروان را داراست و خویش در طی تاریخ به شاخه‌های متفاوت تقسیم گردیده و در بیشتراز ۲۵ مرز و بوم، در آسیا، افریقا، اروپا و امریکای شمالی بزرگ گردیده‌اند.[۱] آورده شده که بیشتر اسماعیلیان در هند، پاکستان و شرق افریقا مسجد طالقانی مشهد مستقر‌اند.[۲]

اسماعیلیان در زمان‌هایی به اقتدار سیاسی دست یافتند: برای مثال در زمان حکومت فاطمیان در افریقا (۲۹۷-۵۶۷ق) که بعد از ظهر طلایی فکری و ادبی اسماعیلیان خوانده شد‌ه‌است.[۳] از حیث دانشمندان، در‌این عصر مبلغان (در ادبیات اسماعیلیان: داعیان) و متکلمان اسماعیلی به تألیف کتاب‌های فراوانی در علم ها متفاوت اسلامی پرداختند.[۴] به حیث بعضی دانشمندان، اسماعیلیان درین عصر ذیل رئیس فاطمیان زد خورد پردامنه‌ سیاسی و عقیدیی با عباسیان و حکومت‌های سُنّی زیر سیطره معنوی عباسیان در کشور ایران و بعضی دیگر از نواحی دنیا اسلام به راه و روش انداختند و حتی توانستند به بازه 1 سال بغداد را تصرف نمایند.[۵]

با بروز اختلاف دربین فاطمیان بر راز اقتدار سیاسی و معنوی بعد از مرگ هشتمین امام فاطمی المستنصر بالله، در سال ۴۸۷ق، اسماعیلیان فعال در جمهوری اسلامی ایران به رهبری حسن صباح از دولت فاطمیان ذیل خلافت مستعلی جداگانه شدند و حکومتی محصور در کشور‌ایران به خط مش انداختند که تا مجال براندازی آن ها بوسیله هلاکو ایلخان مغول، در سال ۶۵۴ق، منشأ تأثیرات سیاسی و عقیدتی مختلفی در کشور‌ایران شدند.[۶]

اسماعیلیه در بخش ها و منابع متعدد به اسم‌های متفاوت شناخته میگردند: مثلا باطنیه، به اعتبار اطمینان آن ها بر معانی باطنی متن ها فقاهتی؛[۷] تعلیمیه،[۸] به‌خیال اطمینان اسماعیلیان بر اینکه معارف شرعی می بایست به دست امام معصوم و داعیان او یاددادن گردد؛[۹] سَبْعیّه، به اعتبار اینکه یکی‌از عمده‌ترین تیم‌های هفت‌امامی شیعه ها بودند؛[۱۰] حشیشیه، به جهت ادعای معاندان اسماعیلیه که آن ها حشیش استفاده می‌کردند.[۱۱] مَلاحِده[۱۲] به معنى از رویکرد حق برگشته، بى‌دين و كافر که از سوی دشمنانشان بدین اسم خوانده می‌شدند؛[۱۳] و قَرامِطه به‌اعتبار تبعیت بعضا از آن ها از حمدان قرمط[۱۴]

مسلم در کوفه
مسلم در ۵ شوال به کوفه رسید[۳۶] و در منزل مختار بن ابی عبید ثقفی،[۳۷] و بنابر بعضی احادیث در منزل مسلم بن عوسجه سکنی گزید.[۳۸] شیعه‌ها به محل اقامت مسلم رفت و آمد می‌کردند و مسلم طومار امام حسین(ع) را برای آن ها آدرس مسجد توفیق مشهد می خواند.[۳۹]

بیعت کوفیان با مسلم
مسلم بعداز اقامت در کوفه استارت به به دست آوردن بیعت برای امام حسین(ع)کرد. دعوت به کتاب پروردگار، سنت پیامبر الله، جهاد با ظالمین، امان از مستضعفین، امداد به محرومین، تقسیم عادلانه مال عموم، کمک اهل بیت، صلح با اشخاصی که‌این اشخاص با وی صلح نمایند و مبارزه با اشخاصی که اینها با وی بجنگند، حرف و فعل اهل بیت را گوش دادن و مغایر آن فعالیت نکردن، از حالت این رزرو مسجد توفیق مشهد بیعت بود.[۴۰]

در کوفه ۱۲ هزار نفر بامسلم بن عقیل به نمایندگی از امام حسین(ع) بیعت کردند و برای ملازمت امام اعلام استعداد کردند.[۴۱] برخی تعداد بیعت کنندگان را ۱۸ هزار نفر[۴۲] و بعضا بیشتراز ۳۰ هزار نفر[۴۳] نیز نوشته‌اند. بعضی از تاریخ پژوهان با ارزیابی وقایعی که در‌پی حضور مسلم در کوفه رویداد (به عنوان مثال غلبه آسوده و بی‌دردسر عبیدالله بن زیاد بر این شهر و ناکامی قیام مسلم) تعداد حقیقی وواقعی بیعت کنندگان با مسلم بن عقیل را بسیار کمتر از آنچه در منابع بیان شماره مسجد توفیق مشهد شده دانسته‌اند.

[۴۴] بعضا دیگر نیز با تقریب جمعیت آن فرصت شهر کوفه بر طبق احادیث تاریخی، مردان جنگی شهر کوفه را بیشتراز ۶۰ هزار نفر دانسته‌اند که بر این مبنا، تعداد بیعت کنندگان با مسلم، فقط یک سوم جمعیت جنگجوی کوفه بوده‌اند.[۴۵] به همین جهت در بررسی حالت تکان امام به کوفه، مایحتاج میباشد به‌این نکته دقت خواهد شد مردمی که در کوفه با مسلم بیعت نکرده بودند، تمامی از معارضان امام یا این که دوست داران امویان نبوده‌اند بلکه جمع کثیری از کمپانی در‌این منازعه گوشه گرفته بودند؛ از این رو همین تعداد بیعت کنندگان برای برپایی قیامی در کوفه کافی بود و با متکی بودن به همین مورد بود که امام حسین(ع) با اخذ طومار مسلم، رهسپار کوفه مسجد طالقانی مشهد شد.[۴۶]

مسلم بن عقیل در ۱۱ ذی‌القعده[۴۷] طومار‌ای به امام حسین(ع) نوشت و خیل‌عظیم بیعت کنندگان را پذیرش کرد و امام را به کوفه دعوت کرد.[۴۸] متن طومار مسلم به امام حسین(ع) در منابع، با اختلاف نقل شد‌ه‌است. بر این پایه، ۱۲ هزار،[۴۹] ۱۸ هزار[۵۰] و حتی‌در بعضی نیز به شایستگی کل عموم کوفه در طومار او اشاره گردیده است.[۵۱]

در امر دیگر آمارها رجوع‌نمایید به: رخداد عاشورا (از حیث داده های عددی)#در کوفه

ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه
هنگام ورود مسلم به کوفه، حکم کننده این شهر نعمان بن بشیر بود که منابع تاریخی اورا شخصی قابل انعطاف خو و صلح طلب معرفی کرده‌اند.[۵۲] بر پایه ی بعضی احادیث نعمان دل خوشی از یزید نداشت.[۵۳] زمانی که خبر بیعت عموم با مسلم بن عقیل در کوفه پیچید، نعمان بن بشیر، عموم را توده کرد و آن‌ها‌را به غربت از تفرقه پیشنهاد کرد ولی اظهار‌کرد تا کسی با اینجانب مبارزه نکند، با وی نخواهم جنگید. وقتی که دوستداران حکومت اموی به‌این نحوه نعمان اعتراض کردند و اورا ضعیف خواندند، وی بیان کرد برای اینجانب این خوشتر از آن میباشد که کارکشته باشم ولی از امر خداوند قانون شکنی کنم.[۵۴] علاقه مندان و عاملان یزید، برای مثال قدمت بن سعد و محمد بن اشعث کندی طومار‌ای به یزید نوشتند و به وی گزارش دادند که در‌حالتی که کوفه را می خواهی، عجله کن که حکم کننده فعلی کوفه، نعمان بن بشیر، ضعیف میباشد یا این که خویش را به ناتوانی زده میباشد.[۵۵] به همین جهت یزید، عبیدالله بن زیاد را که در آن هنگام حکم کننده بصره بود، به حکومت کوفه نیز منصوب کرد.[۵۶] سازه بر عهد و پیمان مورخین معاویه علاوه بر وصیتی که نزد غلام وی بود و بعد ها به یزید داده شد، ابن زیاد را برای رویارویی با کودتا احتمالی گزینش کرده بود.[۵۷]

نوشته‌علمیٔ اساسی: عبیدالله بن زیاد
عبیدالله بن زیاد و نیز پدرش زیاد بن ابیه سوابق خشنی نزد عموم داشتند. خلفای قبلی غالبا برای سرکوب برخی کودتا‌ها از این بستگان به کار گیری می‌کردند. تا قبل از این عبیدالله کودتا خوارج را در بصره به نحو بسیار خشونت توشه و شگفت‌آوری سرکوب کرده بود.[۵۸] با ورود وی به کوفه به حیث میرسد که اوضاع و احوال به ناگه علیه مسلم بن عقیل رجوع و بخش اعظمی از عموم کوفه که قصد قیام علیه حکومت یزید را داشتند، از خوف جان، متفرق شدند.[مستلزم منبع]

عبیدالله بعداز ورود به کوفه به جستجوی لینک یافتگان با مسلم بن عقیل پرداخت و سران قبایل را انذار کرد که هویت بیعت کنندگان از قوم و قبیله خویش را در مشت وی قرار دهند و یا این که دارای مسئولیت شوند که کسی از فامیل وی، مخالفت امویان نخواهد کرد وگرنه خونشان را خواهد سرازیر شد و اموالشان را مصادره خواهد کرد.[۵۹]

با داخل شدن عبیدالله بن زیاد به کوفه، و پخش خبر تهدید ها و اقدامات وی، فضای کوفه نا امن گردیده بود و مسلم بن عقیل برای نگهداری امنیت خویش، از منزل مختار بیرون شد و به منزل هانی بن عروه از بزرگان کوفه رفت و از وی خواست تا به وی نگهبانی دهد.[۶۰] هانی بن عروه با اینکه از خطر تایید این مسئولیت نگران بود، به مسلم حمایت اعطا کرد و از آن پس، شیعه ها برای دیدار با مسلم به منزل هانی می‌رفتند.[۶۱]

خلافت مروان
نوشته ی علمیٔ اساسی: مروان بن حکم
در ذیقعده ۶۴ق/۶۸۴م در جابیه با مروان بن حکم بیعت شد.[۴۲] برتری سنی وی نسبت به خالد بن یزید در خلافت تأثیر داشت.[۴۳] در بیعت با مروان، در باب جانشینی وی نیز مشاجره شد. حاضران در جابیه با خالد بن یزید بعد از مروان و با عمرو بن سعید بن عاص بعد از وی بیعت کردند.[۴۴] مروان در به عبارتی روز ها با ام خالد همسر یزید تزویج کرد.[۴۵] مروان توانست خلافت را به قوم خود منتقل نماید. او در ۶۵ق برای پسرش عبدالملک و بعد از وی، عبدالعزیز بیعت گرفت.[۴۶] و خالد بن یزید را از خلافت محروم کرد و از تحقیر وی دوری آدرس مسجد توفیق مشهد نمی کرد.[۴۷]

سازه به دسته‌ای از احادیث، ام خالد از شدت خشم مروان را در رمضان ۶۵ از بین موفقیت.[۴۸]

جنگ با ضحاک بن قیس
ضحاک قبل از بیعت با مروان، قصد همیاری با بنی امیه را داشت، البته به ابن زبیر پیوست.[۴۹] در نبرد والا و خونینی در مرج راهط، سپاهیان مروان طی یک سری روز سپاهیان ضحاک را به رنج ناکامی دادند و ضحاک کشته شد.[۵۰] در روز ها مبارزه دمشق به دست مروان به زمین خورد[۵۱] آنگاه شهرهای دیگر شام و فلسطین به مروان پیوستند و مروان با لشکرکشی، مصر را به قلمرو خویش خاطر نشان رزرو مسجد توفیق مشهد کرد.[۵۲]

پیکار با عبدالله بن زبیر
سراسر خلافت کوتاه زمان مروان به رویارویی با عبدالله بن زبیر سپری شد. مروان در آغاز هجوم مصعب بن زبیر به فلسطین را دفع کرد و بعد از آن از آنجا لشکری را به حجاز روانه کرد و توانست مدینه را اشغال نماید؛ ولی بعداً از سپاه رسول ابن زبیر ناکامی شماره مسجد توفیق مشهد خورد.[۵۳]

قلمرو خلافت اموی
خلافت عبدالملک
نوشته‌علمیٔ مهم: عبدالملک بن مروان
عبدالملک بنیانگذار نوین خلافت اموی در شاخه مروانی بود. وی قبل از خلیفه شدن، به زهدوتقوا و عبادت آوازه داشت، ولی بعداز وصال به خلافت تغییر تحول رویکرد اعطا کرد.[۵۴] عبدالملک کمترین عیب گیری را بر نمی‌تافت و در رعایت نظم مالی سختگیر بود.[۵۵] عبدالملک سیاست قبلی سرکوب خوارج به ویژه شاخه ازارقه و کشورگشایی‌ها را با جدیت پی گرفت. در‌این زمان نقل دیوان از فارسی به عربی توسط یک اهل ایران اعمال گرفت و نزدیک به سال ۷۵ق سکه ضرب مسجد طالقانی مشهد شد.

وی با به زانودرآوردن مصعب بن زبیر در عراق و عبدالله بن زبیر در حجاز، بساط زبیریان را برچید و حجاج بن یوسف ثقفی را به ولایت مدینه و آن‌گاه عراق و کشور‌ایران برگزید.

وی می‌خواست جانشینی را از برادرش عبدالعزیز به فرزندانش منتقل نماید، البته از این فعالیت قیدش را زد. عبدالعزیز در ۸۵ق مرد و ولایتعهدی به ولید و بعد از آن سلیمان و پس از وی مروان بن عبدالملک رسید.[۵۶] عبدالملک در ۸۶ق درگذشت.

ناکامی مصعب در عراق
عبدالملک با ایرادات بخش اعظمی روبرو بود که اصلی ترین آن ابن زبیر و دوگانگی خلافت بود. وی در آغاز به عراق پرداخت که ذیل لحاظ مصعب بن زبیر بود. زد خورد مصعب با شیعه ها و خوارج زمان نزاع با امویان را به او نمی‌بخشید. در‌این بازه عبدالملک با رومیان تفاهم نامه رخنه‌ مخاصمه بسته بود و فراهم پیکار با مصعب بود.[۵۷] عمرو بن سعید بن عاص با به کارگیری از غایب بودن عبدالملک، بر وی شورید. عبدالملک به دمشق برگشت و کودتا اورا سرکوب کرد.[۵۸] و گشوده رو به عراق بنیان. پیکار با اتباع زبیر به جهت فصل‌زمستان طولانی شد.[۵۹] در نبرد دیر جاثلیق، مصعب بن زبیر در ۷۱ یا این که ۷۲ق باخت خورد و کشته شد.[۶۰]

ناکامی عبدالله بن زبیر در حجاز
ابن زبیر در مکه حکومت میکرد. عبدالملک، حجاج بن یوسف ثقفی را راهی نزاع با وی کرد.[۶۱] حجاج بعداز سرکوب دست اندرکاران ابن زبیر در طائف[۶۲]، با دستیابی اختیارات بیشتر برای اسیب به مکه، یکسری ماه شهر را در محاصره گرفت که بر تاثیر آن قحطی شد و کعبه آماج تیرهای آتشین واقع شوید[۶۳] و سرنوشت ابن زبیر در ۷۳ق از پای درآمد.[۶۴]

عبدالملک آنگاه به پیکار با رومیان پرداخت و به رنج شکستشان بخشید.[۶۵] وی مانند عصر معاویه به طور تقریبً سالانه زد خورد‌هایی با رومیان داشت.[۶۶]

حجاج بن یوسف
عبدالملک ولایت مدینه را به حجاج سپرد و برادرش آدم را به ولایت عراق برگزید. بعد از مرگ آدم در ۷۴ق ابتدا ولایت عراق و آنگاه در ۷۸ق همگی قلمرو کشور‌ایران تا شرق را به حجاج سپرد.[۶۷] وی سهم دار سرسپرده خلیفه محسوب می شد. وی با خشونتی معدود نظیر، مرزو بوم‌های پایین ولایت خویش را آهسته کرد و در بعضی کارها اقتصادی و اداری، اصلاحاتی مهم به فعالیت آورد.[۶۸]

حجاج خلیفه را از فرستاده فراتر می‌دانست.[۶۹] و خروج از اطاعت خلیفه را با شرک و بی‌فقاهتی یکسان می‌شمرد.[۷۰]

حجاج سیاست سرکوب شیعه و خوارج را با شدت دنبال کرد.[۷۱] بخش اعظمی از علما و تابعین را به حبس کشاند.[۷۲] استبداد و خشونت حجاج، قیام‌هایی را در‌پی داشت. از تمامی مهمتر حرکت عبدالرحمن بن محمد بن اشعث بود که از سجستان استارت شد و طبقه قاریان در آن فعال بودند.[۷۳] این قیام حتی حکومت بنی امیه را به خطر افکند و عبدالملک به برکنار حجاج راضی گردیده بود.[۷۴] بعداز ۳ سال مبارزه، عبدالرحمن بن اشعث در ۸۲ق باخت خورد.

طریقه‌ درباره شیعه
محمد بن عبدالوهاب در رساله‌ای به اسم «الرد علی الرافضة»، به تبیین عقاید و باورهای شیعه ها در مباحث متفاوت از قبیل جانشینی امام علی(ع)، اعتراض به خلافت ابوبکر، عیب گیری از صحابه، تقیه، طهارت، رجعت، اذان، وصلت موقت، عده دربین دو نماز، شیوه وضو، سه‌طلاقه و نظایر آن پرداخته و اعتقاد و باور شیعه‌ها در‌این مسایل را خلاف کتاب خداوند، روایات پی در پی و سیره نبی(ص) دانسته و آنان‌را تکفیر آدرس مسجد توفیق مشهد نموده است.

[۱۶] به لحاظ محمد بن عبدالوهاب، شیعه ها بخاطر مخالفت با قرآن، روایات پشت سر هم، اجماع صحابه، جمهور امت و نسبت دادن فسق و ظلم به صحابی، به نبی توهین جایز داشته و وی را تحقیر کرده‌اند و هر کس فرستاده را تحقیر نماید، بی دینی ورزیده میباشد.[۱۷] روحانی محمد، تعابیر تندی درخصوص شیعه‌ها به شغل برده میباشد؛ به عنوان مثال شیعه را به یهود، نصاری و مجوس تشبیه نموده است.[۱۸] او این نظر را دارد شیعه ها در خلق و خوی تصویر برای حیوان‌ها به یهودیان مشابهت دارا هستند. در جامه پوشیدن مشابه مسیحیان می‌باشند. همینطور همچون مجوس به تعدد سازنده اطمینان دارا‌هستند؛ چون پروردگار را تولید کننده نه و شیطان را تولید کننده رزرو مسجد توفیق مشهد شر می دانند.[۱۹]

از طرف دیگر بعضا محققان شیعه معتقدند که محمد بن عبدالوهاب از راز جهل و دشمنی به شیعه‌ها تهمت بسته و صورت غیر حقیقی و واقعی از شیعه رسم نموده است.[۲۰] از این منظر نوشته‌های محمد بن عبدالوهاب بیشتر تبلیغات به حساب می‌آید تا اثرها علمی قابل اتکاء.[۲۱] تکفیر شیعه‌ها که شهادتین را میخوانند و مناسک فقاهتی را جاری ساختن میدهند خلاف مبانی اهل سنت شماره مسجد توفیق مشهد دانسته گردیده است.

[۲۲] بر پایه ی مبانی اهل سنت تکفیر، فرمان دینی و از صلاحیت‌های پروردگار و فرستاده میباشد و کسی دیگری حق ندارد که مسلمانی را مجرم به بی دینی نماید، مگر اینکه برهان قطعی وجود داشته‌ باشد.[۲۳] همینطور ادعای محمد بن عبدالوهاب بر اساس اینکه شیعه‌ها در انقراض نسل امام حسن(ع) و اینکه فرزند پسری از وی بجا نمانده میباشد، اجماع دارا‌هستند تا امامت را منحصربه‌فرد در فرزندان امام حسین(ع) بسازند،[۲۴] یکی بهتان‌های فارغ از سند او دانسته گردیده است.[۲۵] بیان شده که در منابع شیعه به عنوان مثال در کتاب راهنمایی روضه خوان اثرگذار، ۱۵ نفر از فرزندان امام حسن(ع) معرفی مسجد طالقانی مشهد گردیده است.[۲۶]

آراء و عقاید
محمد بن عبدالوهاب در عرصه‌های متفاوت به اظهار نظرهای مخالف با عالمان و مذهب ها اسلامی پرداخته میباشد. بعضا از آن‌ها عبارت میباشد از:

کفر و توحید
محمد بن عبدالوهاب به تقلید از ابن تیمیه توحید را به سه نوع ربوبیت، الوهیت و اسما و صفات تقسیم نموده است. او معنای عبادت را پیشرفت داده هر نوع دعا و درخواست را نیز عبادت و بی دینی می داند.[۲۷] بر این محور ابن عبدالوهاب طلب شفاعت از اولیاء الهی، استغاثه از رسول و شَدّ رِهم اکنون (مسافرت زیارتی) به قصد بقعه نبوی و ائمه آئین را بدعت، حرام و کفر می‌دانست.[۲۸] یکی‌از دلایل تکفیر شیعه‌ها و صدور فتوای تایید صلاحیت قتلشان از سوی ابن عبدالوهاب مورد شفاعت دانسته گردیده است.[۲۹] محمد بن عبدالوهاب معتقد بود که مشرکان فرصت رسول فقط در شرایط رنج به غیر پروردگار متوسل می‌شدند، البته مشرکان بعدازظهر ما برای مثال شیعه ها در مشقت و وقار، آنهم به فوت شده ها متوسل میگردند، پس مشرکان بعدازظهر ما بدتر از مشرکان بعدازظهر نا آگاهی می باشند.[۳۰]

در عیب گیری بینش محمد بن عبدالوهاب نقل شده که وی واژه و کلمه «اله» را خطا تعبیر و تفسیر کرده و صرفا به معنای خداوند گرفته میباشد در حالی که از آیه ها قرآن بدست میاید که «اله» صرفا به معنای آفریدگار وجود ندارد. کلمه و واژه «اله» گاه به معنای «تولیدکننده» و گاه به معنای «رب» نیز به شغل می‌رود و مشرکان بعد از ظهر نا آگاهی خیر صرفا در عبادت مشرک بودند که در خالقیت و ربوبیت هم گرفتار کفر بوند.[۳۱] از دید جعفر سبحانی، توحید دارنده شش جايگاه (ذاتی، صفاتی، افعالی، خالقی، عبادی و ربوبی) میباشد. به یقین او ریشه تکفیر مسلمان ها از سوی ابن عبدالوهاب و پیشرفت معنای کفر به ادراک ناقص وی از توحید برمی‌شود.[۳۲] از جانب دیگر گفته میگردد که مسلمانهاِ معتقد به شفاعت به ویژه شیعه‌ها، مجموع تأثیر را از خداوند می دانند و برای هیچ موجودی استقلال در تأثیرگذاری قائل نیستند.[۳۳] طلب شفاعت از بزرگان آئین با اجازه خدا، منافات با توحید ندارد و بی دینی محسوب نمیشود.[۳۴]

توسل و زیارت
محمد بن عبدالوهاب اعتقادات شیعه مانند زیارت رسول، و توسل به حضرت محمد(ص) و ائمه را موجب بی دینی و بی دینی می‌دانست و جان و فرآورده افرادی که اینگونه اعمالی را ایفا دهند حلال می‌دانست. او بارگاه را اصلی ترین بُت معرفی می کرد.[۳۵] جمشیدی راد، متفحص تامل سیاسی مسلمان‌ها، این نظر را دارد که ابن تیمیه تفکرات امویان در مخالفت با فِرَق اسلامی به خصوص متد شیعه‌ها در بزرگداشت از آموزه‌های اسلامی را تئوریزه کرد و وهابیت آن را در فعالیت تطبیق کرد.[۳۶]

جعفر سبحانی شرک و کفر قرائت زیارت قبور از سوی محمد بن عبدالوهاب را برداشت ناصواب از آیین دانسته می گوید زیارت قبور جزء سیره رسول میباشد و نهی آمده در آیه ۴۸ سوره توبه مختص قبور منافقان میباشد.[۳۷]مبنی بر احادیث دولت ها روایی دارای اعتبار اهل سنت، نبی به زیارت قبر مادرش و زیارت قبور بقیع می رفت و برای آن ها دعا میکرد.[۳۸]

رَقیب و عَتید اسم دو فرشته تالیف کننده ایفا بشر میباشد. این دو اسم برگرفته از آیه ۱۸ سوره ق «ما یلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ»[یادداشت ۱] میباشد. بر پایه ی برخی احادیث، حریف بر کتف راست شخص مولف شغل های نیک و عتید بر کتف چپ مولف گناهان می‌باشند. این دو فرشته در هنگام مرگ بر بشر ظواهر گردیده و در قیامت بر اجرا وی سند میدهند. قرآن با تعابیر مانند «رُسُل»، «کِرامَاً کاتِدر میانَ» و «حافظین» نیز از این ملائکه خاطر آدرس مسجد توفیق مشهد نموده است.

معنای حریف و عتید
«حریف»؛ به معنای مراقب و «عتید» به معنای کسی میباشد که مهیای اجرا شغل میباشد.[۱] طبرسی ‌گوید: حریف یعنی حافظی که هیچ چیز از وی پوشیده وجود ندارد، بدین ترتیب منظور از حریف در آیه، یعنی حافظ و ضابط ایفا و گفتار، و عتید یعنی مهیا و حاضر، و خواسته حافظانی میباشد که فراهم تصویب رزرو مسجد توفیق مشهد ایفا‌اند.[۲]

او در تعبیر و تفسیر مجمع البیان و علامه طباطبایی در تعبیر المیزان معتقدند حریف و عتید اسم دو فرشته وجود ندارد، بلکه دو صفت میباشند که به معنای محافظت و مراقبت، و شاهد و فراهم می باشند.[۳]او درالمیزان تصریح کرده که از آیه بیشتراز این فهمیده نمیشود که حریف عتید که مختلف می‌باشند و مراقب اجرا وی می باشند البته این که فرشته‌اند یا این که فرشته و شیطان‌اند دلالتی از آیه بر هیچ یک از دو احتمال نیست وآیه قابل تطابق بر هر دو میباشد. [۴] هر انسانی دو فرشته منحصربه‌فرد خویش دارااست. بعضا با اعتنا به حدیثی از امام درستگو(ع)[یادداشت ۲] ملائکه روز را غیر از ملائکه شب شماره مسجد توفیق مشهد دانسته‌اند.[۵]

در آیه‌ها قرآن از این دو فرشته با عنوان ها «مُتَلَقِّیان» و «کِرامَاً کاتِدربینَ» و «رُسُل» نیز حافظه گردیده است. ضمن حریف و عتید ملائکه دیگری نیز در کنار آدم قرار دارا هستند که او‌را تا هنگام مرگ در مقابل برخی دام‌های شیطان و اسیب اکثری از حادثه ها محافظت مسجد طالقانی مشهد می‌نمایند.[۶]

دو فرشته مُتَلَقّی
گروهی از مفسّران معتقدند که «حریف» و «عتید»، به عبارتی دو فرشته‌ای می باشند که در آیه «إِذْ یتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْیمِینِ وَ عَنِ الشِّمَالِ قَعِیدٌ»[یادداشت ۳] تحت عنوان «متلقیان»، از آن‌ها خاطر گردیده‌است. فرشته سمت راست، نامش «حریف» و تالیف کننده شغل های عالی میباشد و فرشته سمت چپ، نامش «عتید» و مولف شغل های بد میباشد.[۷]

سید محمدحسین حسینی تهرانی اعتقاد دارد زیرا ملائکه دنیوی نیستند، جای ْ موردنیاز ندارند البته زیرا تعلّقِ به مادّه میگیرند نسبت و اضافه‌ای با مادّه پیدا می‌نمایند، مانند روح بشر که مادّی وجود ندارد اما بواسطه تعلّق به تن، نسبت خاصّی با تن پیدا می‌نماید، وارد شدن دو فرشته آسمانی و قرار به دست آوردن بر دو کتف هم نظیر تعلّقِ نفس به تن میباشد و راست و چپ کنایه از روشن بختی و تیره بختی میباشد؛ یعنی آن ملائکه یک کدام از جاری ساختن بهتر را تصویب می‌نماید و دیگری ایفا بد را ضبط می‌کند.[۸]

کِرامَاً کاتِدر بینَ و بقیه تعبیرات قرآنی
مفسران «رُسُل» مطرح گردیده در سوره زخرف و «حافِظین» و «کراماً کاتبین» در سوره انفطار را به عبارتی حریف و عتید دانسته‌اند: أَمْ یحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّ‌هُمْ وَنَجْوَاهُم بَلَیٰ وَرُ‌سُلُنَا لَدَیهِمْ یکتُبُونَ (ترجمه:آیا فکر‌می کنند ما سر و نجوایشان را نمی‌شنویم؟ بله، رسولان ما نزد آنان می باشند و می‌نویسند.)[زخرف–۸۰] وَ إِنَّ عَلَیکمْ لَحَافِظِینَ، کرَ‌امًا کاتِبِینَ، یعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ (ترجمه:بر شما محافظانی گمارده گردیده‌اند: کاتبانی بزرگوار، میدانند که شما چه می کنید.)[انفطار–۱۰-۱۲]

این کلمه و واژه قرآنی در ادبیات عموم کشور ایران نیز کاربرد داشته و به طور ضرب المثل «حسابش با کِرامَل الکاتبینه» درآمده میباشد. در ادبیات فارسی نیز از این ملائکه خاطر گردیده که شعر حافظ مثال‌ای از آن میباشد:

تو پنداری که بدگو رفت و جان پیروزی
حسابش با کرام الکاتبین میباشد