مدرسه کلامی بغداد از مکاتب حرف امامیه که مبنی بر عقلگرایی بود و در قرنها دوم تا ششم در بغداد اشاعه داشت. تمایز اصلی این مدرسه با مکاتب کلامی دیگر همانند مدرسه کلامی قم و کوفه را طرز عقلگرایی آن آدرس مسجد توفیق مشهد دانستهاند.
اواخر قرن دوم قمری، اوایل غایب بودن صغرا و قرن چهارم قمری را مجال صورتگیری مدرسه بغداد گفتهاند. بعضا مدرسه بغداد را به مدرسه بغداد متقدم و متأخر تقسیم کردهاند و برآنند روضه خوان موثر، مبناگذار مدرسه بغداد متقدم و سید مرتضی، مؤسس مدرسه بغداد متأخر بود. مدرسه بغداد متأخر را عقلگرایانهترین مدرسه در سخن امامیه رزرو مسجد توفیق مشهد شمردهاند.
عقلگرایی، عدم حجیت خبر واحد، رد سهو النبی، جانبداری از زمینه امامت و غایب بودن از سایر خصوصیتهای مدرسه بغداد میباشد. روضه خوان طوسی، ابن ابی عقیل عمانی، ابوسهل نوبختی، ابن جُنَید اسکافی، حسن بن موسی نوبختی و اَبوالجَیش بَلْخی از شخصیتهای اصلی مکتب بغداد شمرده شماره مسجد توفیق مشهد ردیدهاند.
هجرت روحانی طوسی به نجف در سال ۴۴۸ق، نقطه استارت افول مدرسه بغداد دانسته گردیده؛ ولی از بینش برخی، مدرسه کلامی بغداد متأخر رسما تا نصفه قرن ششم هجری قمری، پر رنگترین میل کلامی امامیه شمرده می شد. در قرنهای آجل نیز علمایی همانند سدیدالدین حمصی و متفحص حلی را متأثر از این مدرسه مسجد طالقانی مشهد دانستهاند.
قضیهها و بسترها، جریانشناسی، نحوهشناسی و موضوعات کلامی مکتب کلامی بغداد در کتابی به عنوان جستارهایی در مکتب کلامی بغداد رسیدگی شدهاست.
مقام
اورده شده مدرسه کلامی[یادداشت ۱] بغداد مقارن غایب بودن امام مجال (عج) از مقام ویژهای منتفع شد.[۱] وجود عالمانی همانند هشام بن حکم[یادداشت ۲] و نایبان خاص امام در بغداد را نشانه از مداقه مدرسه فکری این شهر دانستهاند.[۲] نقل شده بعداز غایب بودن صغرا، جریان اساسی حرف امامیه در شهر بغداد کار داشت.[۳]
مسئلههای صورتگیری
عامل ها مؤثر و موردساز در صورتگیری مدرسه کلامی عقلگرای بغداد را اینسیرتکامل ذکر کردهاند:
خطای بعضی متکلمان مکتب کوفه در تبیین تامل کلامی امامان(ع) که موجب بدنامی و رویگردانی از آنها شد؛[۴]
دور و اطراف جغرافیایی شهر بغداد که همواره شاهد تضاربهای فکری برونمذهبی بود؛[۵]
حضور رهروان ادیان و مذهبها متعدد در بغداد که آمیخته با فلسفه و رویکردی عقلگرایانه بود؛[۶]
حضور معتزلیان در بغداد؛[۷]
عدم وجود مکتب حدیثی توانا و مؤثر در بغداد؛[۸]
غایب بودن و عدم وجود امام معصوم؛[۹]
اشاعه عقلگرایی درپی نهضت ترجمه و ترجمه اثرها فلسفی به گویش عربی و شناخت متکلمان مسلمان با فلسفه.[۱۰]
تاریخچه
درباره فرصت پیدایش و افول مدرسه کلامی بغداد نگرشهای مختلفی ارائه گردیده است.
فرصت پیدایش
در حین ظهور و صورتگیری مدرسه بغداد اختلاف لحاظ وجود داراست. این روزگار را از اواخر قرن دوم تا قرن چهارم قمری گفتهاند. بعضا تأسیس نخستین مدرسه کلامی بغداد را از اثرها مسافرت امام راست گو(ع) به عراق[یادداشت ۳] و همزمان با آن دانستهاند.[۱۱] محمدتقی سبحانی، صحبتپژوه معاصر، ظهور مدرسه بغداد را اواخر قرن دوم قمری دانسته میباشد.[۱۲] به گفته ویلفرد مادلونگ، اسلامشناس و شیعهشناس آلمانی، مدرسه کلامی بغداد در سده چهارم قمری به وجود آمد.[۱۳] بعضی از پژوهشگران نیز معتقدند مدرسه کلامی بغداد، چندین دهه بعد از افول مدرسه کلامی کوفه[یادداشت ۴] و از اوایل غایب بودن صغرا با تألیف اثر ها کلامی از سوی متکلمان نوبختی و معتزلیان شیعهگردیدهای همانند ابن قبه رازی و ابن مملک جرجانی و متکلمان امامی مانند ابوالاحوص بصری، متکلم شیعه در قرن سوم هجری، و ابن جَبرَوَیه، از متکلمان امامی، شالودهگذاری شد.[۱۴]
بعضا ظهور مدرسه بغداد را همزمان با روحانی موثر دانسته و معتقدند حرف امامیه در مسافت غایب بودن صغرا تا روحانی اثرگذار، از مدرسه کلامی برخودار خلا؛[۱۵] ولی جمعای از دانشمندان، متکلمان این عصر همانند ابن ابیعقیل و ابن جنید اسکافی را نیز جزو متکلمان مدرسه کلامی بغداد به شمار آوردهاند.[۱۶]
مسجد توفیق مشهد؛ راهنمای کامل برای انتخاب این مسجد جهت برگزاری مراسم