منزلت علمی
صحبت
روحانی طوسی از او بهتیتر متکلمی جلیلالقدر حافظه نموده است.[۱۵]
فقه
ابن شاذان بهتیتر عالم نیز شناخته می شد.[۱۶] متفحص حلی اورا در زمره فقیهان مرتبه اولیه امامیه شمرده میباشد؛[۱۷] البته داده ها باقی مانده از فقه وی اندک میباشد. بخشی از فقه ابن شاذان که مخالفت بارزی با نظرهاِ دارای شهرت امامیه ندارد، در کتاب العلل وی قابل دسترسی میباشد.[مستلزم منبع] اما این کتاب صرفا مباحث مرتبط با عبادات را مشتمل بر آدرس مسجد توفیق مشهد می گردد.[مستلزم منبع]
چنانکه از تلویح ابن بابویه[۱۸] و تصریح سید مرتضی[۱۹] برمیآید، ابن شاذان به حجیت قیاس مُستَنبَطُ العلّه قائل بوده میباشد.[۲۰] عکس العمل انگیزهگرایانه وی با احکام دینی در سراسر العلل نیز مؤید این فرمان رزرو مسجد توفیق مشهد میباشد.
حدیث
ابن شاذان در سلسله اوراق بخش اعظمی از روایات امامیه قرار گرفته میباشد؛ نجاشی به توثیق وی تصریح نموده است.[۲۱] کشّی در موضع ها بخش اعظمی به ایده ها و جرح و تعدیلهای وی درباره محدّثان استناد جسته شماره مسجد توفیق مشهد میباشد.[۲۲]
عقاید
برپایه داده ها اندکی که در چنگ میباشد، شالوده تعالیم کلامی ابن شاذان، بعد از شهادتین، اقرار به حجت آفریدگار و اقرار به ماجاء اینجانب عندالله میباشد.[۲۳] وی به پایه رجعت قائل بود[۲۴] و در مسألهای زیرا وصلت قدمت با ام کلثوم دختر امام علی(ع) معتقد بود که آن امکلثوم دیگری بوده مسجد طالقانی مشهد میباشد.[۲۵]
اعتقادوباور به امامت
کلیات نظریه وی در زمینه ی امامت با عقاید امامیه انطباق دارااست؛ چون وی استحقاق امامت را به نص می داند و امام را واجب الاطاعه میشمرد[۲۶] و وجود بیشتراز یک امام را در طی واحد بر روی زمین، نا ممکن میدانست.[۲۷]
اما بیان شده که وی در بعضا مسائل امامت نظرها ویژهای داشت. او با این نظریه که امامان به داخل کارها آگاهند و دانش الهی لاینقطع به وی میرسد، موافق عدم وجود و معتقد بود نبی(ص) آئین را بهطور بی نقص آورده و امامان بعداز وی، دانش خویش را از سرچشمه رسول(ص) فراگرفتهاند.[۲۸] نقل شده ابن شاذان وصی ابراهیم(ع) را رفیعتر از وصی ّ نبی(ص) میدانست و این به معنی تفضیل انبیا بر ائمه میباشد؛[۲۹] اما یکی طرف داران معاصرش این حرف را اتهامی به او دانسته میباشد.[۳۰]
ثابت امامت علی(ع)
ابن شاذان در کتاب العلل[۳۱] و در مناظراتی که از او اورده شده،[۳۲] عامل خویش بر ثابت امامت حضرت علی(ع) و نفی امامت شیخین و بعضی دیگر از مسائل امامت را ذکر نموده است.
اقرار به "ما جاء اینجانب عندالله"
اقرار به «ماجاء اینجانب عندالله» در حرف ابن شاذان از اعتبار خاصی برخورداراست. بهتیتر نمونه، براساس قصه کشی وی آیه ها مرتبط با اِستوای بر اسمان را در خصوص آفریدگار بهبه عبارتی معنای ظاهری آن گرفته و نوعی تجسیم را پذیرفته میباشد؛ در عین هم اکنون صفات خدا را برخلاف مضمون معمولی آن درباره ی آدمها دانسته و بر اینکه هیچیک از مخلوقات با آفریدگار شباهتی ندارند، تأکید نموده است.[۳۳]
ولی میقدرت در فهم ظریف راویان از جزئیات صحبت ابن شاذان شک وتردید کرد، البته نمیقدرت پایه انتساب اینسیرتکامل مطالب را به او مردود دانست، بهخصوص اینکه ابن شاذان خویش را خلف هشام بن حکم، یونس بن عبدالرحمان و سکاکی خوانده میباشد[۳۴] بلکه بایستی در شعور معنای تجسیم در نظریه وی و اَسلافش دقّت به خرج اعطا کرد.[۳۵] بهطور کلی نظریه ابن شاذان در خصوص صفات الهی، آنسیرتکامل که نقل گردیدهاست، قرابت متعددی به عقاید سلفیان اهلسنت داراست.[مستلزم منبع]
ارتباط با مذهبها دیگر امامیه
وی در عراق با مشایخ فطحی و واقفیه ارتباط قربت داشته میباشد و در مجالس مناظره ابن فضال، تبارک ِ فطحیان، کمپانی میجست و آیتم عشق وافر وی بود.[۳۶] در بین مشایخ وی بعضا دیگر از فطحیان زیرا علی بن اسباط چشم میشود.[۳۷] از مشایخ واقفی وی نیز سیف بن عمیره، عثمان بن عیسی، عبدالله بن قاسم حضرمی و عبدالله بن جبله را میاقتدار حافظه کرد.[۳۸]
اثر ها
اثر ها اورا بالغ بر ۱۸۰ تیتر دانستهاند که بعضا از آنهارا که در صحبت و فقه میباشد، نجاشی در رجال[۱] و طوسی در الفهرست[۳۹] برخی اثر ها اورا آوردهاند، مثلا:
ثابت الرجعه، که منتخبی از آن به کارایی باسم موسوی در خبرنامه تراثنا[۴۰] به چاپ رسیده میباشد؛
الطلاق، که کلینی[۴۱] قطعاتی از آن را نقل کرده که ظاهراً برگرفته از همین کتاب اوست.
علل الشرایع، در علل مرتبط با عبادات میباشد که نجاشی و طوسی[۴۲] آن را بیان کردهاند؛
الفرائض الکبیر[۴۳]
الفرائض الاوسط[۴۴]
الفرائض الصغیر[۴۵]
مسائل البلدان، که نجاشی[۴۶] بدان اشاره کرده و طوسی در بعضی از آثارش قسمتهایی از آن را نقل نموده است؛[۴۷]
یوم و لیله، که بیان شده به لحاظ امام حسن عسکری(ع) رسیده و آیتم تأیید آن حضرت قرار گرفته میباشد؛[۴۸]
کتابی با تیتر الایضاح به عملکرد محدث ارموی در طهران در ۱۳۵۱ش به اسم ادب بن شاذان (بهتیتر مؤلف) منتشر گردیده و آنگاه در بیروت در ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م تجدید چاپ گردیده است. هیچیک از متقدّمان این کتاب را به ابن شاذان نسبت ندادهاند و این نسبت اولیه توشه در قرن ۱۱ق در اثرها سود کاشانی بهدیده میخورد.[۴۹] مؤلف در الایضاح به نقضِ معارضانِ امامیه بهطور اعم و معتزله، جهمیه، مرجئه، خوارج و اصحاب حدیث بهطور اخص پرداخته میباشد. محدث ارموی در پیشگفتار الایضاح کوشش کرده با بیان شواهدی صدق انتساب آن را به ابن شاذان اثبات نماید.[مستلزم منبع][۵۰]
ردیهها
تصویر روی جلد کتاب خورشید شرق در سده سوم
فهرستی که نجاشی[۵۱] و طوسی[۵۲] از اثر ها ابن شاذان ارائه مینمایند، آرم میدهد که وی با تیمهای فکری گوناگونی مشغول بوده و بر آنها رَدیّهها نوشته میباشد. از آن گزاره میاقتدار از معتزله، معطله، مرجئه، خوارج و غالیان شیعه خاطر کرد. دراین در بین رَدیّه وی بر کرّامیه که مؤسس آن در ۲۵۵ق وفات یافته، بهخصوص ردیه وی بر قرامطه که فقط اندکی قبل از ۲۶۴ق پایگرفتهاند، مستلزم تأمل میباشد.[مستلزم منبع]
تکنگاری
کتاب خورشید شرق در سده سوم؛ فضل و ادب بن شاذان نیشابوری، تاثیر مهدی بیات مختاری میباشد که در سال ۱۳۹۲ش به وسیله انتشارات مؤسسه کتابشناسی شیعه منتشر گردیدهاست.[۵۳] این کتاب ضمن به معاش و اثرها فضل و ادب بن شاذان، به موضوعاتی مانند تاریخ نیشابور و حالت آن در بعدازظهر ادب، مقام وی در لحاظ رجالشناسان، تعریفوتمجید امام عسکری(ع) از فضل و ادب، اساتید و شاگردان وی و همینطور رویا رویی ادب با سیاستهای عباسیان و طاهریان می پردازد.[۵۴]
منزلت علمی
صحبت
روحانی طوسی از او بهتیتر متکلمی جلیلالقدر حافظه نموده است.[۱۵]
فقه
ابن شاذان بهتیتر عالم نیز شناخته می شد.[۱۶] متفحص حلی اورا در زمره فقیهان مرتبه اولیه امامیه شمرده میباشد؛[۱۷] البته داده ها باقی مانده از فقه وی اندک میباشد. بخشی از فقه ابن شاذان که مخالفت بارزی با نظرهاِ دارای شهرت امامیه ندارد، در کتاب العلل وی قابل دسترسی میباشد.[مستلزم منبع] اما این کتاب صرفا مباحث مرتبط با عبادات را مشتمل بر آدرس مسجد توفیق مشهد می گردد.[مستلزم منبع]
چنانکه از تلویح ابن بابویه[۱۸] و تصریح سید مرتضی[۱۹] برمیآید، ابن شاذان به حجیت قیاس مُستَنبَطُ العلّه قائل بوده میباشد.[۲۰] عکس العمل انگیزهگرایانه وی با احکام دینی در سراسر العلل نیز مؤید این فرمان رزرو مسجد توفیق مشهد میباشد.
حدیث
ابن شاذان در سلسله اوراق بخش اعظمی از روایات امامیه قرار گرفته میباشد؛ نجاشی به توثیق وی تصریح نموده است.[۲۱] کشّی در موضع ها بخش اعظمی به ایده ها و جرح و تعدیلهای وی درباره محدّثان استناد جسته شماره مسجد توفیق مشهد میباشد.[۲۲]
عقاید
برپایه داده ها اندکی که در چنگ میباشد، شالوده تعالیم کلامی ابن شاذان، بعد از شهادتین، اقرار به حجت آفریدگار و اقرار به ماجاء اینجانب عندالله میباشد.[۲۳] وی به پایه رجعت قائل بود[۲۴] و در مسألهای زیرا وصلت قدمت با ام کلثوم دختر امام علی(ع) معتقد بود که آن امکلثوم دیگری بوده مسجد طالقانی مشهد میباشد.[۲۵]
اعتقادوباور به امامت
کلیات نظریه وی در زمینه ی امامت با عقاید امامیه انطباق دارااست؛ چون وی استحقاق امامت را به نص می داند و امام را واجب الاطاعه میشمرد[۲۶] و وجود بیشتراز یک امام را در طی واحد بر روی زمین، نا ممکن میدانست.[۲۷]
اما بیان شده که وی در بعضا مسائل امامت نظرها ویژهای داشت. او با این نظریه که امامان به داخل کارها آگاهند و دانش الهی لاینقطع به وی میرسد، موافق عدم وجود و معتقد بود نبی(ص) آئین را بهطور بی نقص آورده و امامان بعداز وی، دانش خویش را از سرچشمه رسول(ص) فراگرفتهاند.[۲۸] نقل شده ابن شاذان وصی ابراهیم(ع) را رفیعتر از وصی ّ نبی(ص) میدانست و این به معنی تفضیل انبیا بر ائمه میباشد؛[۲۹] اما یکی طرف داران معاصرش این حرف را اتهامی به او دانسته میباشد.[۳۰]
ثابت امامت علی(ع)
ابن شاذان در کتاب العلل[۳۱] و در مناظراتی که از او اورده شده،[۳۲] عامل خویش بر ثابت امامت حضرت علی(ع) و نفی امامت شیخین و بعضی دیگر از مسائل امامت را ذکر نموده است.
اقرار به "ما جاء اینجانب عندالله"
اقرار به «ماجاء اینجانب عندالله» در حرف ابن شاذان از اعتبار خاصی برخورداراست. بهتیتر نمونه، براساس قصه کشی وی آیه ها مرتبط با اِستوای بر اسمان را در خصوص آفریدگار بهبه عبارتی معنای ظاهری آن گرفته و نوعی تجسیم را پذیرفته میباشد؛ در عین هم اکنون صفات خدا را برخلاف مضمون معمولی آن درباره ی آدمها دانسته و بر اینکه هیچیک از مخلوقات با آفریدگار شباهتی ندارند، تأکید نموده است.[۳۳]
ولی میقدرت در فهم ظریف راویان از جزئیات صحبت ابن شاذان شک وتردید کرد، البته نمیقدرت پایه انتساب اینسیرتکامل مطالب را به او مردود دانست، بهخصوص اینکه ابن شاذان خویش را خلف هشام بن حکم، یونس بن عبدالرحمان و سکاکی خوانده میباشد[۳۴] بلکه بایستی در شعور معنای تجسیم در نظریه وی و اَسلافش دقّت به خرج اعطا کرد.[۳۵] بهطور کلی نظریه ابن شاذان در خصوص صفات الهی، آنسیرتکامل که نقل گردیدهاست، قرابت متعددی به عقاید سلفیان اهلسنت داراست.[مستلزم منبع]
ارتباط با مذهبها دیگر امامیه
وی در عراق با مشایخ فطحی و واقفیه ارتباط قربت داشته میباشد و در مجالس مناظره ابن فضال، تبارک ِ فطحیان، کمپانی میجست و آیتم عشق وافر وی بود.[۳۶] در بین مشایخ وی بعضا دیگر از فطحیان زیرا علی بن اسباط چشم میشود.[۳۷] از مشایخ واقفی وی نیز سیف بن عمیره، عثمان بن عیسی، عبدالله بن قاسم حضرمی و عبدالله بن جبله را میاقتدار حافظه کرد.[۳۸]
اثر ها
اثر ها اورا بالغ بر ۱۸۰ تیتر دانستهاند که بعضا از آنهارا که در صحبت و فقه میباشد، نجاشی در رجال[۱] و طوسی در الفهرست[۳۹] برخی اثر ها اورا آوردهاند، مثلا:
ثابت الرجعه، که منتخبی از آن به کارایی باسم موسوی در خبرنامه تراثنا[۴۰] به چاپ رسیده میباشد؛
الطلاق، که کلینی[۴۱] قطعاتی از آن را نقل کرده که ظاهراً برگرفته از همین کتاب اوست.
علل الشرایع، در علل مرتبط با عبادات میباشد که نجاشی و طوسی[۴۲] آن را بیان کردهاند؛
الفرائض الکبیر[۴۳]
الفرائض الاوسط[۴۴]
الفرائض الصغیر[۴۵]
مسائل البلدان، که نجاشی[۴۶] بدان اشاره کرده و طوسی در بعضی از آثارش قسمتهایی از آن را نقل نموده است؛[۴۷]
یوم و لیله، که بیان شده به لحاظ امام حسن عسکری(ع) رسیده و آیتم تأیید آن حضرت قرار گرفته میباشد؛[۴۸]
کتابی با تیتر الایضاح به عملکرد محدث ارموی در طهران در ۱۳۵۱ش به اسم ادب بن شاذان (بهتیتر مؤلف) منتشر گردیده و آنگاه در بیروت در ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م تجدید چاپ گردیده است. هیچیک از متقدّمان این کتاب را به ابن شاذان نسبت ندادهاند و این نسبت اولیه توشه در قرن ۱۱ق در اثرها سود کاشانی بهدیده میخورد.[۴۹] مؤلف در الایضاح به نقضِ معارضانِ امامیه بهطور اعم و معتزله، جهمیه، مرجئه، خوارج و اصحاب حدیث بهطور اخص پرداخته میباشد. محدث ارموی در پیشگفتار الایضاح کوشش کرده با بیان شواهدی صدق انتساب آن را به ابن شاذان اثبات نماید.[مستلزم منبع][۵۰]
ردیهها
تصویر روی جلد کتاب خورشید شرق در سده سوم
فهرستی که نجاشی[۵۱] و طوسی[۵۲] از اثر ها ابن شاذان ارائه مینمایند، آرم میدهد که وی با تیمهای فکری گوناگونی مشغول بوده و بر آنها رَدیّهها نوشته میباشد. از آن گزاره میاقتدار از معتزله، معطله، مرجئه، خوارج و غالیان شیعه خاطر کرد. دراین در بین رَدیّه وی بر کرّامیه که مؤسس آن در ۲۵۵ق وفات یافته، بهخصوص ردیه وی بر قرامطه که فقط اندکی قبل از ۲۶۴ق پایگرفتهاند، مستلزم تأمل میباشد.[مستلزم منبع]
تکنگاری
کتاب خورشید شرق در سده سوم؛ فضل و ادب بن شاذان نیشابوری، تاثیر مهدی بیات مختاری میباشد که در سال ۱۳۹۲ش به وسیله انتشارات مؤسسه کتابشناسی شیعه منتشر گردیدهاست.[۵۳] این کتاب ضمن به معاش و اثرها فضل و ادب بن شاذان، به موضوعاتی مانند تاریخ نیشابور و حالت آن در بعدازظهر ادب، مقام وی در لحاظ رجالشناسان، تعریفوتمجید امام عسکری(ع) از فضل و ادب، اساتید و شاگردان وی و همینطور رویا رویی ادب با سیاستهای عباسیان و طاهریان می پردازد.[۵۴]
مسجد توفیق مشهد؛ معرفی، امکانات و دلیل انتخاب این مسجد برای مراسم مذهبی