اِخوان الصّفا و خُلّان الوَفا مشهور به اِخْوانُ الصَّفا (برادران صفا و دوستان وفا) عنوانی میباشد که به نویسندگان دایرهالمعارف فلسفی رسائل اخوان الصفا گفته می گردد. در منابع تاریخی پنج بدن از اخوان الصفا مذکور گردیدهاست که عبارتند از: زید بن رفاعه، ابوسلیمان مقدسی، علی بن هارون زنجانی، ابواحمد نهرجوری(مهرجانی) و عوفی. آورده شده اخوان الصفا اهل ایرانتبار و شیعه بودند. برخی مذهب آن ها را اسماعیلی و برخی آدرس مسجد توفیق مشهد قَرامَطی دانستهاند.
اخوان الصفا درنگهای فلسفی خاصی داشتند؛ برای مثال منشأ پیدایش موجودات دنیا را چهار مو جود شیخ: خداوند، عقل فعال، نفس کلی و هیولای اولین میدانستند. آنها صرفا بر معاد روضه خوان تأکید داشتند و معاد جسمانی را قبول رزرو مسجد توفیق مشهد نداشتند.
معرفی
اخوان الصفا و خلان الوفا (برادران صفا و دوستان وفا) عنوانی میباشد که نویسندگان دایره المعارف فلسفی دارای اسم و رسم رسائل اخوان الصفا برای خویش و پیروانشان شماره مسجد توفیق مشهد برگزیدند.[۱]
درباره اینکه اخوان الصفا چه اشخاصی بودند، اختلاف لحاظ و پیچیدگی وجود دارااست؛ چون آنان عمداً نامشان را نهفته میکردند.[۲]
اول منبع تاریخی دربارۀ اخوان الصفا گزارشی از ابوحیان توحیدی (درگذشت۴۱۴ق) در کتاب الامتاع و المؤانسة میباشد که به برخی از اسامی اشاره مینماید.[۳]
برپایه گزارشها صرفا اسم پنج از بدن اخوان الصفا مشخص میباشد[۴] که عبارتند از: زید بن رفاعه، ابوسلیمان مقدسی، علی بن هارون زنجانی، ابواحمد نهرجوری(مهرجانی) و عوفی تحت عنوان اخوان الصفا مذکور شدهاست.[۵] دربارۀ یکایک اخوان الصفا دوراندیشی اندکی در اختیار مسجد طالقانی مشهد میباشد.[۶]
بنابه گفته هانری کربن آن ها برادرانی با دل تمیز و دارای مسئولیت بودند که در رسائل خویش، خود را گروهی نیکوکار معرفی مینمایند؛ ولی اسم خویش را بیان نمیکنند.[۷]
بعضی اخوان الصفا را از اول پیشوایان اسماعیلیه و از نوادگان امام درستگو(ع) دانستهاند. [۸]
نقل شده دسته اخوان الصفا ابتدا در بصره تأسیس شد و آنگاه به بغداد رفته و از آنجا در شهرهای متفاوت دور از هم شدند.[۹] زید بن رفاعه بنیانگذار جمعیت اخوان الصفا معرفی گردیده است.[۱۰]
ادله نامگذاری
نقل شده نامگذاری اخوان الصفا و خلان الوفاء(برادران صفا و دوستان وفا) بدین اسم، به دلیل دست یافتن آنان به علمها و هنرهای پر رنگ، بینیازی از بقیه افراد در معیشت جهان و صفای نفس بوده میباشد.[۱۱]
در برخی از رسائل اخوان الصفا، بعد از اخوان الصفا و خلان الوفا، این کلمات آمده میباشد: اهل العدل و ابناء الحمد و ارباب الحقائق و اصحاب المعانی.[۱۲]
برخی برآنند این اسم، چنانکه از خویش رسائل برمیآید، برگرفته از ترجمه عربی یکیاز روایتهای کلیله و دمنه میباشد.[۱۳]
تابعیت و مذهب
برخی اخوانالصفا را اهل ایران نَسَب و به گمان توانا شیعه مذهب دانستهاند.[۱۴] ادله اهل ایران بودن آنان این میباشد که آنها گاه به هم اندازه فارسی واژگان اشاره مینمایند و گاه برای ذکر هدف خویش جز کلمه و واژه فارسی نمییابند.[۱۵]
برای تشیع آنها نیز این شواهد نام برده میباشد: تجلیل از پنج بدن، اهل بیت(ع) را وارث نبی(ص) شمردن، منفعتمند فهمیدن آنها از ولایت خاص الهی، تأکید بر روایات گزینه اهتمام شیعهها، باورمندی بهاینکه غصب حقوق و دستمزد اهل بیت(ع) موضوعساز حادثه کربلا شد.[۱۶] شواهدی نیز وجود دارااست که آن ها شیعه دوازده امامی نبودند برای مثال: عیب گیری از باور به امام غایب و عیب گیری از اعتقاد به پاسخگویی امامان(ع) به دعاهای شیعه ها.[۱۷] از این رو برخی مذهب اخوانالصفا را اسماعیلیه دانستهاند. [۱۸] برخی آنها را از قَحافظه موقتَطیان، یکی شاخههای فرقه مذهبی اسماعیلیه، شمردهاند. [۱۹]
بعضی براین باورند که مذهب اخوانالصفا، مذهب خاصی بود که خودشان پدید آوردند و به گمان خویش مجموع حقایق دیگر مذهبها را دربرداشت. از این رو از کل شرایع متعدد انبیاء، چیزی برگفتند و این تشابه بعضا از باورها به مذهب ها دیگر منشأ پیدایش اختلافات درباره مذهب اخوانالصفا شد.[۲۰] اما اخوانالصفا در توصیفی که از مذهب خویش ارائه مینمایند، بهاین مقاله اشاره مینمایند که مذهب جدیدی ندارند و مسلک و مذهبی را پیش کشیدهاند که تا قبل از این، انبیا و امامان و حکما، عموم را به سوی آن فرامیخواندند[۲۱] و براساس آن نباید با هیچ علمی دشمنی ورزید و بر هیچ مذهبی تعصب پیشه کرد و هیچ کتابی از کتابهای حکما و فلاسفه را کنار گذاشت.[۲۲]
رسائل اخوان الصفا
نوشتهعلمیٔ مهم: رسائل اخوان الصفا
رسائل اخوانالصفا تاثیر دارای شهرت اخوانالصفا میباشد که دایرهالمعارف فلسفی مشمول ۵۲ رساله از علمهای متعدد میباشد.[۲۳] برپایه گزارشهای تاریخی اخوان الصفا بر آن اطمینان بودند که شریعت با اشکال جاهلیتها و گمراهیها کثیف گردیده و فقط شیوه پالودن آن فلسفه میباشد؛ به این مضمون که در شرایطیکه فلسفه یونانی و شریعت عربی به هم آمیخته خواهد شد، کمال دست میدهد. وی با این مقصود ۵۲ رساله در علمهای متعدد مهیا آوردند و آن را رسائل اخوانالصفا و خلانالوفا نامیدند.[۲۴]
رسالههای اخوانالصفا در چهار نصیب طبقهبندی گردیدهاند:
رسائل ریاضی - تعلیماتی (۱۴رساله)
رسائل جسمانی - طبیعی (۱۷رساله)
رسائل نفسانی - عقلی (۱۰رساله)
رسائل ناموسی - الهی (۱۱رساله).[۲۵]
اِخوان الصّفا و خُلّان الوَفا مشهور به اِخْوانُ الصَّفا (برادران صفا و دوستان وفا) عنوانی میباشد که به نویسندگان دایرهالمعارف فلسفی رسائل اخوان الصفا گفته می گردد. در منابع تاریخی پنج بدن از اخوان الصفا مذکور گردیدهاست که عبارتند از: زید بن رفاعه، ابوسلیمان مقدسی، علی بن هارون زنجانی، ابواحمد نهرجوری(مهرجانی) و عوفی. آورده شده اخوان الصفا اهل ایرانتبار و شیعه بودند. برخی مذهب آن ها را اسماعیلی و برخی آدرس مسجد توفیق مشهد قَرامَطی دانستهاند.
اخوان الصفا درنگهای فلسفی خاصی داشتند؛ برای مثال منشأ پیدایش موجودات دنیا را چهار مو جود شیخ: خداوند، عقل فعال، نفس کلی و هیولای اولین میدانستند. آنها صرفا بر معاد روضه خوان تأکید داشتند و معاد جسمانی را قبول رزرو مسجد توفیق مشهد نداشتند.
معرفی
اخوان الصفا و خلان الوفا (برادران صفا و دوستان وفا) عنوانی میباشد که نویسندگان دایره المعارف فلسفی دارای اسم و رسم رسائل اخوان الصفا برای خویش و پیروانشان شماره مسجد توفیق مشهد برگزیدند.[۱]
درباره اینکه اخوان الصفا چه اشخاصی بودند، اختلاف لحاظ و پیچیدگی وجود دارااست؛ چون آنان عمداً نامشان را نهفته میکردند.[۲]
اول منبع تاریخی دربارۀ اخوان الصفا گزارشی از ابوحیان توحیدی (درگذشت۴۱۴ق) در کتاب الامتاع و المؤانسة میباشد که به برخی از اسامی اشاره مینماید.[۳]
برپایه گزارشها صرفا اسم پنج از بدن اخوان الصفا مشخص میباشد[۴] که عبارتند از: زید بن رفاعه، ابوسلیمان مقدسی، علی بن هارون زنجانی، ابواحمد نهرجوری(مهرجانی) و عوفی تحت عنوان اخوان الصفا مذکور شدهاست.[۵] دربارۀ یکایک اخوان الصفا دوراندیشی اندکی در اختیار مسجد طالقانی مشهد میباشد.[۶]
بنابه گفته هانری کربن آن ها برادرانی با دل تمیز و دارای مسئولیت بودند که در رسائل خویش، خود را گروهی نیکوکار معرفی مینمایند؛ ولی اسم خویش را بیان نمیکنند.[۷]
بعضی اخوان الصفا را از اول پیشوایان اسماعیلیه و از نوادگان امام درستگو(ع) دانستهاند. [۸]
نقل شده دسته اخوان الصفا ابتدا در بصره تأسیس شد و آنگاه به بغداد رفته و از آنجا در شهرهای متفاوت دور از هم شدند.[۹] زید بن رفاعه بنیانگذار جمعیت اخوان الصفا معرفی گردیده است.[۱۰]
ادله نامگذاری
نقل شده نامگذاری اخوان الصفا و خلان الوفاء(برادران صفا و دوستان وفا) بدین اسم، به دلیل دست یافتن آنان به علمها و هنرهای پر رنگ، بینیازی از بقیه افراد در معیشت جهان و صفای نفس بوده میباشد.[۱۱]
در برخی از رسائل اخوان الصفا، بعد از اخوان الصفا و خلان الوفا، این کلمات آمده میباشد: اهل العدل و ابناء الحمد و ارباب الحقائق و اصحاب المعانی.[۱۲]
برخی برآنند این اسم، چنانکه از خویش رسائل برمیآید، برگرفته از ترجمه عربی یکیاز روایتهای کلیله و دمنه میباشد.[۱۳]
تابعیت و مذهب
برخی اخوانالصفا را اهل ایران نَسَب و به گمان توانا شیعه مذهب دانستهاند.[۱۴] ادله اهل ایران بودن آنان این میباشد که آنها گاه به هم اندازه فارسی واژگان اشاره مینمایند و گاه برای ذکر هدف خویش جز کلمه و واژه فارسی نمییابند.[۱۵]
برای تشیع آنها نیز این شواهد نام برده میباشد: تجلیل از پنج بدن، اهل بیت(ع) را وارث نبی(ص) شمردن، منفعتمند فهمیدن آنها از ولایت خاص الهی، تأکید بر روایات گزینه اهتمام شیعهها، باورمندی بهاینکه غصب حقوق و دستمزد اهل بیت(ع) موضوعساز حادثه کربلا شد.[۱۶] شواهدی نیز وجود دارااست که آن ها شیعه دوازده امامی نبودند برای مثال: عیب گیری از باور به امام غایب و عیب گیری از اعتقاد به پاسخگویی امامان(ع) به دعاهای شیعه ها.[۱۷] از این رو برخی مذهب اخوانالصفا را اسماعیلیه دانستهاند. [۱۸] برخی آنها را از قَحافظه موقتَطیان، یکی شاخههای فرقه مذهبی اسماعیلیه، شمردهاند. [۱۹]
بعضی براین باورند که مذهب اخوانالصفا، مذهب خاصی بود که خودشان پدید آوردند و به گمان خویش مجموع حقایق دیگر مذهبها را دربرداشت. از این رو از کل شرایع متعدد انبیاء، چیزی برگفتند و این تشابه بعضا از باورها به مذهب ها دیگر منشأ پیدایش اختلافات درباره مذهب اخوانالصفا شد.[۲۰] اما اخوانالصفا در توصیفی که از مذهب خویش ارائه مینمایند، بهاین مقاله اشاره مینمایند که مذهب جدیدی ندارند و مسلک و مذهبی را پیش کشیدهاند که تا قبل از این، انبیا و امامان و حکما، عموم را به سوی آن فرامیخواندند[۲۱] و براساس آن نباید با هیچ علمی دشمنی ورزید و بر هیچ مذهبی تعصب پیشه کرد و هیچ کتابی از کتابهای حکما و فلاسفه را کنار گذاشت.[۲۲]
رسائل اخوان الصفا
نوشتهعلمیٔ مهم: رسائل اخوان الصفا
رسائل اخوانالصفا تاثیر دارای شهرت اخوانالصفا میباشد که دایرهالمعارف فلسفی مشمول ۵۲ رساله از علمهای متعدد میباشد.[۲۳] برپایه گزارشهای تاریخی اخوان الصفا بر آن اطمینان بودند که شریعت با اشکال جاهلیتها و گمراهیها کثیف گردیده و فقط شیوه پالودن آن فلسفه میباشد؛ به این مضمون که در شرایطیکه فلسفه یونانی و شریعت عربی به هم آمیخته خواهد شد، کمال دست میدهد. وی با این مقصود ۵۲ رساله در علمهای متعدد مهیا آوردند و آن را رسائل اخوانالصفا و خلانالوفا نامیدند.[۲۴]
رسالههای اخوانالصفا در چهار نصیب طبقهبندی گردیدهاند:
رسائل ریاضی - تعلیماتی (۱۴رساله)
رسائل جسمانی - طبیعی (۱۷رساله)
رسائل نفسانی - عقلی (۱۰رساله)
رسائل ناموسی - الهی (۱۱رساله).[۲۵]
مسجد توفیق مشهد؛ معرفی، امکانات و دلیل انتخاب این مسجد برای مراسم مذهبی